یادێک له‌ کیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه؛
سێبه‌ره‌کانی گریان/ یه‌حیا سه‌مه‌دی
" برینه‌کانی جه‌سته‌ی هه‌ڵه‌بجه‌‌ سه‌خت و قووڵ و به‌سۆن، که‌ له‌ مێژووی کورده‌واریدا بوونه‌ته‌ ناسنامه‌ی سته‌م له‌ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی."

کوردپرێس- ڕه‌شه‌مه‌ی هه‌موو ساڵێک، وه‌بیرهێنه‌ری به‌له‌نگازی ئه‌و مرۆڤه‌ بێ تاوانه‌یه‌ که‌ به‌ بێ ڕه‌حمانه‌ترین شێوه‌ی نامرۆڤانه‌ له‌ نێو ژهڕ و دووکه‌ڵدا، گیانیان‌ له‌ده‌ست دا، مه‌رگه‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌، ته‌نانه‌ت له‌ شادی هێنه‌رترین کاته‌کانی ژیانیشماندا، شیریناییمان له‌ لا تاڵ ده‌کا.

زستانێک که‌ به‌هاری به‌ دوادا نه‌هات. تووڕه‌یی و خیانه‌تێک که‌ تاوانباره‌کانی پارێزران و هه‌وره‌ی ڕه‌شی زوڵم و زۆریان ئێستاش سێبه‌ری خستۆته‌ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ و کوردستانی عێراق. هه‌ڵه‌بجه‌‌ زانستگایه‌ک بوو که‌ ئێمه‌ له‌وێدا فێربووین: ئه‌گه‌ر له‌ لایان بێگانه‌کانه‌وه‌ دیارییه‌کمان پێ بگا، هه‌ر ئه‌وه‌ بوو که‌ دیتمان.

مێژوو لاپه‌ڕه‌ی خۆی هه‌ڵئه‌گێڕێته‌وه‌ و نه‌ته‌وه‌ ئه‌و لاپه‌ڕه‌یه‌ ئه‌خوێنێته‌وه‌، ئه‌خوێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بزانێ چه‌ کاره‌سات و لێقه‌ومانێک له‌ باو و باپیره‌کانییه‌وه‌ به‌ جێماوه‌ و چه ‌کۆششێکیان کردووه‌ و له‌ ژێر ئه‌م ئاسمانه‌ شینه‌دا بۆ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژیانا هه‌نگاو باوێژن‌ و ژیانی به‌رزی له‌ گه‌ڵیانا شان به‌ شان بڕوا به‌ڕێوه‌؟
دیاره‌ ده‌بێ ئه‌وه‌مان له‌ به‌رچاو بێ که‌ هه‌موو دیارده‌ و رووداوه‌کانی نێو کۆمه‌ڵ په‌یوه‌ندییان پێکه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌مانه‌ چ بمانه‌وێ، چ نه‌مانه‌وێ، لانی که‌م له‌ سه‌رداهاتووی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ شوێنه‌واریان ده‌بێ. هه‌روه‌ها ئه‌و ڕووداوانه‌ش بۆ خۆیان به‌هۆی شوێنه‌واری سه‌رجه‌م دیارده‌ و ڕووداوی پێشتر خوڵقا و له‌و کۆمه‌ڵه‌دا و پێکهاتنی هه‌لومه‌رجێکی له‌بار به‌ گشتی، ڕوویان داوه‌. کاتێکیش که‌ باسی مێژوو ده‌کرێ. نابێ ئه‌وه‌ له‌ بیر بکه‌ین که‌ مێژوو «زانسته»، مێژوو ته‌نیا گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوێک نییه‌. له‌ مێژوودا نه‌ته‌نیا ڕووداوێک ده‌گێڕدرێته‌وه‌ و ئاماژه‌ی پێ ده‌کرێ، به‌ڵکوو باسی هه‌لو مه‌رجی پێش ڕووداوه‌که‌ ده‌کرێ و هۆیه‌کانی پێکهاتنی ئه‌و ڕووداوه‌ ڕوون ده‌کرێنه‌وه‌ و به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێکی وردی زانستییانه‌، له‌وانه‌یه‌ ڕووداوه‌کانی دواتریش پێش‌بینی بکرێن، هه‌ر چه‌ند به‌ کورتیش بێت.
کاتێک لاپه‌ڕه‌کانی مێژووی بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردی عێراق هه‌ڵ ده‌ده‌ینه‌وه‌، ناوچه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌‌ سه‌نگه‌رێکی قایم ‌و جه‌سته‌یه‌کی خوێناوی و به‌شێکی گرنگی ئه‌و مێژوویه‌، له‌ لاپه‌ڕه‌کانی مێژووی ده‌ڤه‌ری هه‌ڵه‌بجه‌‌دا، گه‌لێک برینی قووڵ ده‌بینین، که‌ له‌ پێناو ڕزگاریدا له‌ جه‌سته‌ی نراون، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ژماره‌یه‌ک داستانی پڕ سه‌روه‌ریمان به‌رچاو ده‌که‌وێت که‌ خه‌ڵکه‌ دڵسۆز و شۆڕشگێڕه‌که‌ی به‌ درێژایی شۆڕشی ئازادیخوازی بۆ سه‌روه‌ری گه‌ل و  نیشتمان تۆماریان کردووه‌.
برینه‌کانی جه‌سته‌ی هه‌ڵه‌بجه‌‌ سه‌خت و قووڵ و به‌سۆن، که‌ له‌ مێژووی کورده‌واریدا بوونه‌ته‌ ناسنامه‌ی سته‌م له‌ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی، ئه‌و برینانه‌ش شاهیدێکی زیندوون، گه‌واهی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن که‌ ناوچه‌که ‌مه‌ڵبه‌ندێکی گرنگی شۆڕش بووه‌، سه‌نگه‌رێکی قایم‌ و پته‌و و به‌ هێزی ڕووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی کورد بووه‌. دژ به‌ داگیرکه‌ران و دوژمنی به‌عسی، هه‌روه‌ها ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ خه‌ڵکه‌که‌ی به‌درێژایی مێژوو سه‌رسه‌ختانه‌ به‌رگرییان له‌ مافه‌ڕه‌واکانیان کردووه‌.
له‌ 16ی ئاداری ساڵی 1988، یانێ 25ی ڕه‌شه‌مه‌ی ساڵی 1366ی هه‌تاوی‌دا به‌عس به‌ چه‌کی کۆکوژی ، ده‌ستی خۆیان دیسان سوور کرد به‌ خوێنی کوردی بێ تاوان، له‌و رۆژه‌دا مه‌رگه‌ساتێکیان ساز کرد و له‌ پێناو به‌رژه‌‌وه‌ندی و سوودی ته‌سکی خۆیان و له‌ سه‌ر بنه‌مای ره‌گه‌زپه‌رستی‌ و فاشیستی خۆیان ئه‌و قه‌تڵوعامه‌یان بۆ خه‌ڵکی بێ تاوانی شاری هه‌ڵه‌بجه‌‌ی شه‌هید دروست کرد، له‌ ماوه‌ی چه‌ند خوله‌کدا چه‌ند هه‌زار کوردیان شه‌هید کرد. زیاتر له‌ پێنج هه‌زار کوردی بێ تاوان له‌ منداڵ و لاو و پیر و ئافره‌ت و پیاو و نه‌خۆش و په‌ککه‌وته‌، له‌ به‌ر چاوی ئه‌م جیهانه‌ قه‌تڵوعام کران، که‌ ده‌ڵێن ئه‌م جیهاته‌، مه‌به‌ست جیهانی دووزل هێزه‌که‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یه‌، که‌ وێژدانی هیچ لایه‌کیان بۆ چرکه‌یه‌کیش نه‌هه‌ژا، به‌ بلۆکی شه‌رقی ئه‌و زه‌مانه‌ و به ‌بلۆکی غه‌ربیشه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ وڵاتانی‌تری به‌ ناو جیهانی سێیه‌م، له‌وڵاتانی ئیسلامی، له‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی، له ‌وڵاتانی ئیقلیمی، به‌داخه‌وه‌ ویژدانی که‌س بۆ چرکه‌یه‌کیش به‌رامبه‌ر به‌ کاره‌ساته‌ نه‌هه‌ژا، وه‌کوو بڵێ هیچ نه‌بووه‌، خۆزگه‌ زۆربه‌ی زۆری ئه‌و وڵاتانه‌، ئه‌و زلهێزانه‌، ته‌نیا هه‌ر بێ ده‌نگ بان، به‌ڵکوو پاساویان بۆ ئه‌و تاوانه‌ ده‌هێنایه‌وه‌ (مبررات) یان بۆ دروست ده‌کرد، که‌ کوردی لێقه‌وماوی جه‌رگ سووتاو، کوردی کۆس که‌وتووی هه‌ڵه‌بجه‌‌، که‌ له‌ ده‌رگایان ئه‌دا، چ له‌ ده‌رگای زلهێزه‌کان، چ له‌ دام و ده‌زگاکانیان. یه‌کێک له‌ کاره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانیان به‌ ده‌نگ هاتنه‌ له‌ مه‌ڕ کاره‌ساتێکی وه‌هایه‌، نه‌ک هه‌ر ده‌رگایان لێ نه‌ده‌کردینه‌وه‌، به‌ڵکوو زۆر جاریش به‌ گژیاندا‌ ده‌چوونه‌وه‌ و پاساوی وایان ئه‌دایه‌وه‌ بۆ ئه‌و گوناهه‌ که‌ کورد ته‌نیا ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ست ده‌هات به‌زه‌ییه‌ک به‌ حاڵی خۆیدا بێته‌وه‌، که‌ چ خه‌ڵکێکی به‌دبه‌خت‌ و زوڵم لێکراوه‌.
ئایا هه‌ڵه‌بجه‌‌ ئه‌و شاره‌ هێمن و ئاسووده‌یه‌، شاری هونه‌ر و ئه‌ده‌ب ‌و خۆشه‌ویستی قه‌د ته‌سه‌وری ده‌کرد که‌ ڕۆژێک ده‌بێته‌ بابه‌تێکی یاسایی نێونه‌ته‌وه‌یی؟. یان ئایا ئه‌و هاوڵاتییه‌ «کا عومه‌ر» که‌ که‌وتووته‌ سه‌رده‌مو چاوی و به ‌هه‌ر دوو ده‌سی منداڵه‌ شیرخۆره‌که‌ی هه‌مبێسی ده‌گرت تاکوو خۆی و منداڵه‌که‌ی له‌ مردنێکی موحه‌قه‌ق ڕزگار بکات، ئایا ته‌سه‌وری ده‌کرد که‌ ده‌بێته‌ کاره‌ساتێکی کیمیایی؟
ئه‌ی کیمیابارانی نامرۆڤانه‌ی شاری سه‌رده‌شت له‌ 7ی پووشپه‌ڕی ساڵی 1366ی هه‌تاویدا له‌لایه‌ن ڕژێمی به‌عسه‌وه‌ که‌ زۆرتر له‌ سه‌دان هاووڵاتی شه‌هید کران و هه‌زاران که‌سیش بریندار بوون.
ئایا ئه‌و هه‌موو کورده‌ی خه‌ڵکی شه‌نگال و کۆبانێ له‌لایه‌ن گرووپی داعشه‌وه‌، وه‌به‌ر هه‌ڵمه‌تی تیرۆر و کوشتن که‌وتن هه‌رگیز ته‌سه‌وری وایان ده‌کرد که ‌به‌ بێ‌ڕه‌حمانه‌ترین شێوه‌ شه‌هید ده‌کرێن، (چۆن باسی بکه‌ین)؟ ئه‌ی ئه‌و هه‌موو قه‌تڵوعامانه‌ی شاری هه‌ڵمه‌ت و قوربانی (سلێمانی) چۆن بدوێنین؟، چۆن خه‌میان بۆ بخۆین؟، ئه‌ی ئه‌نفاڵی 182000 که‌س، مرۆڤی بێ‌تاوانی کورد چی؟ ڕاستی بۆ شارێک بنووسین ‌و بگرین ‌و خه‌م بخۆین یا بۆ گه‌لێک.
وا دیاره‌ ئه‌و هه‌موو کاره‌ساته‌ هه‌موو ساڵێک به‌ ناوی ڕۆژی هه‌ڵه‌بجه‌‌ی شه‌هید زیندوو ده‌کرێته‌وه‌، هه‌ڵه‌بجه‌‌ له‌ قامووسی کورد مورادفی وشه‌ی هیروشیمای ژاپۆنی، مورادفی وشه‌ی (ئۆشۆویستی) پۆڵۆنییه‌، هه‌ڵه‌بجه‌‌ به‌ زمانی ڕای گشتی جیهانی مانای جینۆسایدی کورده‌، ڕووداوێکی ئه‌وه‌ها له‌ مێژوو به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیایی ڕووی نه‌داوه‌ به‌ تایبه‌ت ده‌وڵه‌تێک دژی هاووڵاتییه‌کانی خۆی به‌کاری بهێنێت، له‌ ڕۆژی 16/3/1988 (25ی ڕه‌شه‌مه‌ی ساڵی 66ی هه‌تاوی) چه‌ند فڕۆکه‌ی جه‌نگی عێراقی شاری هه‌ڵه‌بجه‌‌یان به‌ گازی خه‌رده‌ل‌ و ده‌ماره‌کان ‌و سیانیدومیکۆترین بوردومان کرد و بووه‌هۆی شه‌هید بوونی 5000 هه‌زار که‌س‌ و برینی سه‌دها که‌س‌ و په‌ککه‌وتوویی ‌و هه‌زارها ده‌رد بۆ دواڕۆژ و ئاواره‌یی و...، ڕژێمی به‌عس جیا له‌ هه‌ڵه‌بجه‌‌ ته‌نانه‌ت ڕه‌حمیشی به‌ شاری سه‌رده‌شت نه‌کرد و ئه‌و شاره‌یشی کیمیاباران کرد.
کۆنترین به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیایی دژی کورد ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵی 1963، مه‌لا مسته‌فا بارزانی ئه‌و ساڵ شه‌کوایه‌کی پێشکه‌ش به‌ UN کرد دژ به‌ به‌غدا و له‌و ڕۆژه‌وه‌ کورد بووه‌ ئامانجێک بۆ به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیایی و کۆکوژی. به‌ڵام دڵنیاین ‌و ئه‌و ڕاستیه‌ ده‌رکه‌وتووه‌، گه‌لی تێکۆشه‌ر و زیندوو هه‌رگیز نامرێت و کوردیش له‌وانه‌یه‌.
«سه‌رچاوه‌کان»
1ـ گۆڤاری هه‌ڵه‌بجه‌‌               ژماره‌ی 2
2ـ گۆڤاری سروه‌                   ژماره‌کانی 104 و 128
3ـ مێژووی ڕاپه‌ڕین              ع ـ س
4ـ وتووێژ له‌گه‌ڵ جه‌وهه‌ر نامق سالم سه‌رۆکی پێشووی په‌رله‌مانی کوردستان سه‌باره‌ت به‌ کاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌‌. (ئاماده‌ کردنی: گ .هـ)
 

کۆدی بابه‌ت: 40757  |  به‌روار: ۱۳۹۳/۱۲/۲۱  |  کاتژمێر: 12 : 44

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
دوایین هه‌واڵه‌کان
بەغدا داوا لە هەولێر دەکات سەبارەت بە گشتپرسی پێکەوە گفتوگۆ بکەن
بڕیارەکەی دادگای فیدڕاڵی کاریگەریی لە سەر ریفراندۆم نییە
نوێنه‌ری CHP: هه‌ڕه‌شه‌ی کوشتنم لێکراوه‌
هونه‌رمه‌ندانی کورد له‌ یازده‌هه‌مین مێهره‌جانی نێونه‌ته‌وه‌یی مۆسیقای جوان درۆشانه‌وه‌
لێدوانەکان بۆنی شەڕیان لێدێت
ئایا تورکیا ده‌توانێت به‌ بیانووی ڕیفراندۆمه‌وه‌ هێرش بکاته‌ سه‌ر هه‌رێمی کوردستان؟
مه‌رگی گوماناویی دایکێکی 28 ساڵان و منداڵه‌ دوو ساڵه‌که‌ی له‌ ڕوانسه‌ر
تورکیا دەتوانێت تەزمینی مافی کوردەکانی عێراق بکات
ئەنجومەنی پارێزگای کەرکووک بڕیاری لە کارلادانی نەجمەدین کەریم رەت دەکاتەوە
سینەمای ‌نەتە‌وە‌ییی‌ کوردی ‌‌و ‌"ساتێک ‌بۆ‌ مەستیی ‌ئەسپە‌کان"/ پەری کەریمی نیا
هیچ حیسابێک بۆ بڕیارەکەی بەغدا دژی نەجمەدین کەریم ناکەین
ڕێکاری نوێنەری سەقز بۆ لابردنی کۆڵبەری
عەبادی و ئەردۆغان تاوتوێی ریفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان دەکەن
مه‌سعوود بارزانی ده‌یه‌وێت ڕیفراندۆم میراتێک بێت که‌ له‌وه‌ به‌جێ ده‌مێنێت
پێشنیارەکانی کۆمەڵگای نێونەتەوەیی بەدیلێکی باش بۆ ڕێفراندۆم نین
ئیمکانات