دیمانه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی مۆسیقادان و توێژه‌ری فه‌رهه‌نگ و مێژووی کوردی خوراسان/ فه‌یزوڵڵا پیری
که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی له‌ مانگی به‌فرانباری ساڵی 1320 له‌ گوندی ئۆغازی سه‌ر به‌ شاری شیروان له‌ دایکبووه‌ و به‌رهه‌می 74 ساڵ پڕ له‌ شانازی و ژیانی فه‌رهه‌نگی، بڵاوکردنه‌وه‌ی هه‌ندێ کتێبی پڕبایه‌خ و له‌وانه‌ 30 به‌رهه‌م‌ که‌ بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه‌.
کوردپرێس/ ماڵپه‌ڕی به‌لووت نووسی: هه‌ر شوێنێک که‌ کوردی تێدا بێت، نیشانه‌یه‌ک له‌ ڕه‌نج و ئازار و ئه‌ڤین هه‌یه‌ و مامۆستا که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی (کانیمال) به‌پێی چیرۆکی ژیانی خۆی ڕه‌نج و ئه‌ڤینی زۆری بووه‌. ناوبراو کوڕی شێخ ئه‌سه‌دوڵڵا ته‌وه‌حودی مامۆستای به‌ناوبانگی عه‌شیره‌ی سنوورنشینی کرمانجی یۆکانلو (سیبکی)ه‌ که‌ له‌ سه‌رده‌می فه‌تحعه‌لی شا تاکوو ناسره‌ددین شا له‌ نێوان خووی له‌ ئێران و ئه‌رزه‌ڕووم به‌ره‌و ده‌ریاچه‌ی وانی تورکیا له‌ کوێستان و گه‌رمیاندا بوون. گوندی ئۆغاز له‌ سه‌رده‌می منداڵی که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی به‌ ناوه‌ندی زانستی سه‌رحه‌دی قووچان به‌ناوبانگ بوو و 11 کۆڕی فه‌رهه‌نگی- هونه‌ری هه‌بوو. ناوبراو له‌ مانگی به‌فرانباری ساڵی 1320 له‌ گوندی ئۆغازی سه‌ر به‌ شاری شیروان له‌دایکبووه‌ و به‌رهه‌می 74 ساڵ پڕ له‌ شانازی و ژیانی فه‌رهه‌نگی، بڵاوکردنه‌وه‌ی هه‌ندێ کتێبی پڕبایه‌خ و له‌وانه‌ 30 به‌رهه‌مێکه‌ که‌ بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه‌. له‌ کتێبه‌کانی که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی ده‌کرێ ئاماژه‌ بکرێت به‌ کۆمه‌ڵه‌ کتێبی کۆچی مێژوویی کورد به‌ره‌و خوراسان له‌ 8 به‌رگدا، دیوانی جه‌عفه‌رقولی، ئه‌سفه‌راینی دوێنێ و ئه‌مڕۆ، گۆڕانییه‌ کرمانجییه‌کان به‌ وه‌رگێڕانی فارسی، داری چل ده‌ستان، "نادری ساحبقه‌ران له‌ کوردانی ده‌ڕه‌گه‌ز" و "کلیدر به‌ گێڕانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ مێژووییه‌کان" که‌ له‌مدواییانه‌دا بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. جێ سه‌ره‌نجه‌ که‌ کاری سه‌ره‌کی که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی مۆسیقایه‌ و له‌ بواری مۆسیقای خوراسان جگه‌ له‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێب و ئه‌لبۆمی سه‌ره‌نجڕاکێش، ژه‌نیارێکی لێهاتوو و گۆڕانیبێژێکی به‌ناوبانگه‌ و دوو مانگ له‌مه‌وبه‌ر له‌ میهره‌جانی ئیتنیکه‌کانی ئێران له‌ سنه‌ گۆڕانییه‌کی زۆری پێشکه‌ش به‌ هۆگران کرد که‌ له‌م دیمانه‌یه‌دا باسی لێده‌کرێت.
ده‌قی دیمانه‌ی که‌لیموڵڵا ته‌وه‌حودی به‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌یه‌:
* جه‌نابی ته‌وه‌حودی ده‌مه‌وێت له‌ کتێبی ئه‌مدواییانه‌تان که‌ بڵاو بووه‌ته‌وه‌، ده‌ستپێبکه‌م. زه‌ینییه‌تی کتێبی "کلیدر له‌ به‌ڵگه‌ی مێژوو"دا بۆ چی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ئێوه‌ چلۆن بیرتان له‌وه‌ کرده‌وه‌ که‌ به‌ڵگه‌کانی کلیدر به‌ شێوازێکی ڕاسته‌قینه‌ بڵاو بکه‌نه‌وه‌؟
- ده‌زانن که‌ کاری سه‌ره‌کی من مۆسیقایه‌ و له‌ منداڵییه‌وه‌ به‌دواداچوونی ئه‌و کاره‌م ده‌کرد و گۆڕانیم ده‌خوێند. گۆڕانی "خان کلمیشی"م بیستبوو. نازانم ئێوه‌ سی دییه‌ک که‌ تۆمارم کردووه‌، بیستووتانه‌ یان نا؟ پاشان که‌ گه‌وره‌تر بووم، له‌ هه‌ر که‌سێک که‌ پرسیارم ده‌کرد وه‌ڵامێکی دروستم نابیسته‌وه‌ تاکوو ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ساڵی 1363ی هه‌تاوی جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی، کلیدری بڵاو کرده‌وه‌ و من تێگه‌یشتم که‌ ئه‌مه‌ هه‌مان چیرۆکه‌. چه‌ندین جار کتێبه‌که‌م خوێنده‌وه‌. کتێبێکی زۆر جوان و باشه‌. شتێکی زۆر له‌و چیرۆکه‌ فێر بووم، به‌ڵام ئاگادار بوومه‌وه‌ که‌ ئه‌و کتێبه‌ له‌ به‌رگی ده‌هه‌مدا له‌ چاپ نه‌دراوه‌ و "خان محه‌مه‌د" به‌پێی وته‌ی "گوڵ محه‌مه‌د" ده‌بوا تۆڵه‌ی بسه‌ندبایه‌، به‌ڵام ڕۆیشت و هه‌واڵێکی نه‌بوو. له‌و کاته‌دا بوو که‌ من به‌دواداچوونی ئه‌م کاره‌م کرد. له‌ کتێبه‌که‌ ڕوونم کردووه‌ته‌وه‌ که‌ له‌ کاتێکدا ئه‌وان ڕۆیشتن، حاج سه‌بر خان له‌ نێو ئه‌و که‌سانه‌دا به‌ ته‌نیا مابووه‌وه‌. چووم له‌گه‌ڵ ئه‌ودا قسه‌م کرد که‌ تێدا نووسیومه‌. به‌ دوای به‌ڵگه‌کاندا بووم. بیستم که‌ وه‌ک ئه‌وه‌ی جه‌نابی ده‌وڵه‌تی ئابادی گفتوگۆی کردووه‌ که‌ هیچ کوردێک له‌ ناو چیرۆکه‌که‌دا‌ نه‌بووه‌ و له‌م جۆره‌ پرسانه‌. هه‌ربۆیه‌ بڕیارم وابوو به‌ دوای ئه‌و به‌ڵگانه‌دا بڕۆم و نیشانی بده‌م که‌ چیرۆکه‌که‌ چۆن بووه‌. ئه‌گه‌ر کورد نه‌بووه‌، ئێوه‌ له‌ ناوچه‌ی سه‌بزوار- شوێنی ڕوودانی چیرۆکه‌که‌ که‌ کوردن- ناتوانن پاڵه‌وانێک بدۆزنه‌وه‌ که‌ ئه‌م کاره‌ ئه‌نجام بدات. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م پاڵه‌وانه‌ ده‌بێ کورد بێت که‌ هه‌موو هه‌وڵه‌کانی چڕ بکاته‌وه‌ و به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی نامووسی خۆی و دیتران- به‌لووچه‌کان- ژیانی له‌ناو ده‌چێت. من له‌گه‌ڵ به‌جێماواندا قسه‌م کرد، له‌وانه‌ له‌گه‌ڵ کچی خان محه‌مه‌د که‌ ته‌نیا مابووه‌وه‌ و هه‌روا ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌و شوێنه‌دا بوون. "قوربان به‌لووچ"- که‌ دواتر چوو بۆ یه‌کێتی سۆڤییه‌ت- هاتبوو و هه‌ندێ ڤیدیۆیان له‌و ئاماده‌ کردبوو، به‌ڵام به‌ پرسیارێکی بێ ئامانج. هه‌ڵبه‌ت ده‌بێ زیادی بکه‌م که‌ پاش گه‌ڕانه‌وه‌ی قوربان به‌لووچ له‌ ڕووسیا، کوڕه‌که‌ی گفتوگۆیه‌کی له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌نجام دابوو که‌ له‌ سێ شریت تۆمار کراوه‌ که‌ پاش بڵاوکردنه‌وه‌ی کتێبی کلیدر له‌ به‌ڵگه‌ مێژووییه‌کان گه‌یشتی ده‌ستی من. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ دووباره‌ چاپ کردنه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ ئه‌و گفتوگۆیه‌ش به‌ کتێبه‌که‌ زیاد ده‌که‌م.
* ده‌زانین که‌ هه‌ندێ به‌ڵگه‌ش له‌ میدیاکان له‌وانه‌ هه‌ندێ وێنه‌ له کاتی‌ له‌سێداره‌دانی "گوڵ محه‌مه‌د" بڵاو کرابووه‌وه‌ و بارودۆخێک که‌ دایکی بۆی شین و زاری ده‌کات. ده‌وترێت ئه‌م شین و زارییه‌ ماته‌مینه‌ی دایکی گوڵ محه‌مه‌د وه‌کوو پارچه‌یه‌کی مۆسیقا له‌ ناوچه‌ی ئێوه‌ گشتی بووه‌ته‌وه‌ و هه‌ندێ که‌س ئه‌و شین و زارییه‌ ده‌یبێژنه‌وه‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی ئێوه‌ش له‌ لێدوانێکدا به‌م بابه‌ته‌ ئاماژه‌تان کردبوو. ئێستا که‌ به‌ به‌ڵگه‌وه‌ بابه‌ته‌که‌تان به‌ شێوازێکی دیکه‌ ئاراسته‌ کردووه‌، جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی و دیتران چ کاردانه‌وه‌یه‌کیان پیشان دا؟
- یه‌کێک له‌ هاووڵاتیانی جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی ته‌له‌فۆنی کرد بۆ من و خۆشحاڵی زۆری ده‌ربڕی و وتی که‌ نوسخه‌یه‌ک له‌و کتێبه‌م بۆ جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی ناردووه‌. یه‌کێک له‌ دۆستانی کوردی من که‌ فیلم هه‌ڵگره‌، له‌ تاران هاته‌وه‌ و وتی جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی بابه‌تیکی وای بیستووه‌، به‌ڵام ڕایگه‌یاندووه‌ که‌ کتێبه‌که‌ نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ ده‌ستی من. له‌ ده‌ره‌نجامدا نوسخه‌یه‌ک له‌و کتێبه‌م دا به‌ دۆستێکی سه‌بزواری و وادیاره‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ده‌ستی جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی. جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی نووسیویه‌تی گوڵ محه‌مه‌د له‌ 27ی ڕێبه‌ندانی 1327ی هه‌تاوی کوژراوه‌ و ته‌نانه‌ت ته‌قه‌کردن له‌ فڕۆکه‌خانه‌ له‌لایه‌ن گوڵ محه‌مه‌ده‌وه‌ ئه‌نجام درابوو. له‌ ئه‌گه‌رێکدا که‌ گوڵ محه‌مه‌د له‌ دوایین ڕۆژانی مانگی خاکه‌لێوه‌ی 1326 که‌ شا هات بۆ خوراسان و بڕیار ده‌دات که‌ بیکوژێت، ده‌کوژرێت. که‌واته‌ له‌ ڕووداوی فڕۆکه‌خانه‌ گوڵ محه‌مه‌د نه‌بووه‌.
* پرسیاری من ئه‌مه‌ بوو که‌ جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی کاردانه‌وه‌یه‌کی پیشان نه‌داوه‌؟
- شتێکم نه‌بیستووه‌ به‌ڵام سوپاسیشی ده‌که‌م که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ی نووسیوه‌، چونکه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وان نه‌بوایه‌، من به‌دواداچوونی ئه‌و کاره‌م نه‌ده‌کرد. هه‌زاران چیرۆک وه‌کوو ئه‌م کلیدره‌ له‌ ناوچه‌ی ئێمه‌دا ڕووی داوه‌، وه‌کوو چیرۆکه‌کانی سه‌ردار "عه‌وه‌زخان"، "ججۆخان" و سه‌ردار "توحفه‌ گوڵ" شێره‌ژنی کوردی جه‌لالی و سنووره‌وانی قه‌ڵای فیرووزه‌ و... که‌سێک نه‌بووه‌ ئه‌مانه‌ بنووسێت. له‌باره‌ی ئه‌و وێنه‌یه‌ش که‌ ئێوه‌ ڕاتانگه‌یاند بڵاو بۆته‌وه‌، ده‌بێ بڵێم که‌ که‌سێک نه‌یتوانی ئه‌و وێنه‌یه‌ بناسێت، من خۆم ناسیم.
* به‌ڵام ڕاسته‌؟
- به‌ڵێ، ڕاسته‌.
* جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادیش کوردن؟
- نه‌خێر، ئه‌وان له‌ ده‌وڵه‌تی ئابادی سه‌بزه‌وار و له‌ تات زمانه‌کانن.
* له‌گه‌ڵ ئه‌واندا پێوه‌ندی دۆستانه‌تان هه‌یه‌؟
- به‌داخه‌وه‌ نا. ئه‌وانم هێشتاکه‌ نه‌بینیووه‌. به‌ڵام لێدوان و گفتوگۆکانیانم خوێندووه‌ته‌وه‌.
* که‌وابوو ئێوه‌ ده‌یسه‌لمێنن که‌ چیرۆکی کلیدر په‌یوه‌ندی به‌ کوردی خوراسانه‌وه‌ هه‌یه‌؟
- به‌ڵێ، ته‌نیا ناوه‌کانیان گۆڕیوه‌. مافی ئه‌وه‌شی بووه‌. به‌ڵام له‌ کتێبی من، ناوه‌کانم به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌قینه‌ نووسیوه‌. بۆ وێنه‌ "بلقه‌یس" نازناوی "گوڵستانه‌". که‌سێک وه‌کوو "کلمیشی" که‌ ده‌وڵه‌ت ئابادی خه‌سار و زه‌ره‌رێکی زۆری لێده‌دات، که‌سێکی گه‌وره‌ و به‌ناوبانگ بووه‌. له‌و کاته‌دا که‌ کتێبه‌که‌ بڵاو کرایه‌وه‌، ژماره‌یه‌ک منیان هان ده‌دا که‌ وه‌ره‌ سکاڵایه‌ک له‌ دژی ده‌وڵه‌ت ئابادی به‌رز بکه‌ره‌وه‌، چونکه‌ ته‌شهیر و سووکایه‌تی به‌ ئێمه‌ کردووه‌. وتم ئێوه‌ ئه‌وه‌نده‌ دڵسۆزی نه‌که‌ن! ده‌تانه‌وێت نیشانی بده‌ن که‌ دڵتان به‌ حاڵی ئێمه‌ زۆر سووتاوه‌!
* به‌ بڕوای ئێوه‌ جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی له‌ چ ڕوانگه‌یه‌که‌وه‌ به‌سه‌رهاته‌که‌یان گۆڕیوه‌ و چییه‌تی چیرۆکی پێ به‌خشیوه‌؟ ئایا ته‌نیا گۆڕاندنی ناوی که‌سه‌کان ئاڕاسته‌ ده‌کرێت یان نکۆڵی کردنی شوناسی کورده‌کان و گۆڕاندنی به‌سه‌رهاتی چیرۆکه‌که‌؟
- گۆڕاندنی که‌سایه‌تییه‌کان خراوه‌ته‌ڕوو. ئێمه‌ ده‌بێ قبووڵی بکه‌ین که‌ ئه‌و چیرۆکه‌ له‌و شوێنه‌دا ڕووی داوه‌، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت ئابادی ویستوویه‌تی وه‌کوو چیرۆکێکی پڕۆفێشناڵ له‌ قه‌ڵه‌می بدات و ڕۆمانێک بنووسێت. هه‌ڵبه‌ت زۆر جوان و ڕازاوه‌ نووسیویانه‌. به‌ڵام له‌و گفتوگۆیانه‌ که‌ ئه‌نجامیان داوه‌، هه‌وڵی داوه‌ که‌ نه‌ڵێت له‌ چیرۆکه‌که‌دا کورد بووه‌. که‌سێکی تر وه‌کوو "سه‌عید نه‌فیسی"ش که‌ ده‌فرایه‌تییه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی ئێرانی نووسیوه‌، ده‌ڵێت که‌ کورد نه‌بووه‌، خه‌ڵک به‌ شوانه‌کانی خۆیانیان ده‌گوت کورد! من له‌ کتێبه‌ نوێیه‌که‌م وه‌ڵامی ئه‌وانم داوه‌ته‌وه‌.
* هه‌ڵبه‌ت هه‌روا که‌ خوالێخۆشبوو ئیبراهیم یوونسیش پێیوایه‌، هه‌ر نووسه‌رێک به‌پێی ئه‌و شته‌ی که‌ ڕوو ده‌دات، چیرۆک نانووسێت. که‌سایه‌تییه‌کان ده‌گۆڕێت و چیرۆکه‌که‌ به‌ شێوازێک ده‌چنێت که‌ چیرۆکی دروستکراوی زه‌ینییه‌تی خۆی بنووسێت.
- به‌ڵێ، له‌ نووسینی ڕۆماندا نووسه‌ر ئازاده‌ و ده‌توانێت شتێکی زۆر بنووسێت. به‌ڵام من ڕاستییه‌کانی مێژووم نووسیوه‌ نه‌ک ڕۆمان.
* ئێوه‌ بیر له‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ جه‌نابی ده‌وڵه‌ت ئابادی مێژوویان گۆڕیوه‌؟
- نا. ئه‌وان ڕۆمانیان نووسیوه‌ و له‌ چه‌ندین هه‌زار لاپه‌ڕه‌دا له‌ چاپیان داوه‌. ته‌نیا ویستوویه‌ که‌شی فه‌رهه‌نگی ئه‌و وڵاته‌ وه‌سف بکات و زۆر به‌ باشیش وه‌سفیان کردووه‌.
* به‌ڵام به‌ وته‌ی ئه‌و ئه‌م قاره‌مانییه‌ته‌ ته‌نیا له‌لایه‌ن کورده‌کانه‌وه‌یه‌ و ئه‌وان ئاماژه‌یه‌کیان به‌ بابه‌ته‌که‌ نه‌کردووه‌.
- به‌ڵێ، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ وایه‌ و که‌سێکی دیکه‌ش ناتوانێت ئه‌نجامی بدات. ڕایانگه‌یاندووه‌ که‌ کلمیشییه‌کان بوونه‌، به‌ڵام ڕایانگه‌یاندووه‌ که‌ کلمیشییه‌کان کورد بوونه‌. له‌ چه‌ند شوێنێکدا ئاماژه‌یه‌کی وردی پێکردووه‌، به‌ڵام ئاماژه‌کانی له‌ژێر کاریگه‌ری دیکه‌ی کاره‌کانیدایه‌.
* له‌باره‌ی کتێبی "کۆچی مێژوویی کورد بۆ خوراسان" که‌ له‌مدواییانه‌دا له‌لایه‌ن عه‌دنان به‌رزه‌نجی، توێژه‌ری کوردستان به‌ زمانی کوردی وه‌رگێڕاوه‌ته‌وه‌، ده‌مه‌وێت پرسیار بکه‌م. ئێوه‌ له‌ جێگه‌یه‌ک له‌ کتێبه‌که‌دا ئاماژه‌ ده‌که‌ن که‌ کورده‌کان پێش له‌ ساسانییه‌کانیش له‌ خوراساندا بوونه‌.
- ڕیشه‌ و بنچینه‌ی ئه‌و کوردانه‌ی که‌ له‌ خوراسان بوونه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ساسانیان و ئه‌شکانیان. خودی ئه‌شکانییه‌کان کورد بوونه‌. ساسانیان ئیدی ئاشکرایه‌. خودی شه‌ره‌ف خان به‌دلیسی ده‌ڵێت که‌ ئێمه‌ شاهزاده‌ی ساسانین. من کتێبێکی دیکه‌م له‌ ده‌ستی چاپدایه‌له‌باره‌ی کورده‌کانی خوراسان، له‌ ئه‌رمه‌نستان تاکوو هێندستان که‌ تێیدا 400 هۆز و عه‌شیره‌تی کوردم لێکداوه‌ته‌وه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ بنچینه‌ی عه‌شیره‌ته‌کان سه‌ر به‌ لوبنانن وه‌کوو "دروزی"یه‌کان. ئێستا بیر له‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ کتێبه‌که‌ له‌ژێر ناوی "کورد و مێژوو" بڵاو بکه‌مه‌وه‌ چونکه‌ هه‌موو کورده‌کان له‌خۆ ده‌گرێته‌وه‌ و به‌ ته‌واوه‌تی ناسنامه‌ی کورده‌کانه‌. وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌زانن که‌ ماده‌کان یه‌کێک له‌ ئیتنیکه‌کانی کورد بووه‌ که‌ دیکه‌ی کورده‌کانی له‌گه‌ڵ خۆی یه‌کده‌نگ کرد. له‌ پاشماوه‌ی به‌ره‌ی ماده‌کان من نێزیک به‌ 20 هۆز و عه‌شیره‌تم له‌ خوراساندا دۆزیوه‌ته‌وه‌. له‌ ئێستادا خۆدی ماده‌کان له‌ دوو گوندی "دره‌گز"دان. بۆ وێنه‌ گوندی "حاج قلیچ خان کورد ماد" که‌ زۆربه‌ی بنه‌ماڵه‌کانی شوان بوونه‌ و له‌ سه‌رده‌می ڕه‌زا شا و پاش "ته‌خته‌ قاپووکردنی" عه‌شیره‌کان نیشته‌جێ بوون. ناوی ئه‌م گونده‌ "ماد" بوو به‌ڵام چونکه‌ حاج قلیچ خانی مادی ئه‌و گونده‌ی بنیات ناوه‌، به‌ قه‌ڵای مادی و قه‌ڵای حاج قلیچ خان به‌ناوبانگه‌. جه‌نابی محه‌مه‌د خان قاجاریش ژماره‌یه‌ک له‌ ماده‌کانی بۆ تاراوگه‌ نارده‌ مازه‌نده‌ران و شاری جوویباری ئێستا ماده‌کان دروستیان کرد و له‌م شاره‌ و گونده‌کانی ده‌وروبه‌ر نیشته‌جێ بوون. هه‌ڵبه‌ت دواتر که‌سانێکی دیکه‌ جگه‌ له‌ کوردیش به‌ره‌و ئه‌و شوێنه‌ کۆچیان کرد. من تابلۆی شه‌هیدانی "کوردی مادانلوو"م بینیوه‌ که‌ له‌ شه‌ڕی سه‌پێندراو شه‌هید کران و پێموایه‌ 80 له‌سه‌دی ئه‌وان کوردن.
* به‌ڵام له‌ کتێبی کۆچی مێژوویی کورده‌کان به‌ره‌و خوراسان، ئێوه‌ زیاتر باستان له‌ کۆچکردنی کورده‌کان له‌ مێژووی سه‌رده‌م و به‌ تایبه‌ت له‌ سه‌رده‌می سه‌فه‌وییه‌کان کردووه‌.
- به‌ڵێ، ئه‌و شه‌ش به‌رگه‌م له‌ سه‌رده‌می سه‌فه‌‌وی به‌ره‌ودوا نووسیوه‌. کۆچکردن له‌ سێ قۆناغ ئه‌نجام دراوه‌. قۆناغێک شا ئیسماعیل سه‌فه‌وی کۆچی زۆره‌ملێ و به‌ناچاری ده‌دات، جارێکی دیکه‌ شا ته‌هماسب و له‌ ده‌ره‌نجامدا کۆچکردنی گه‌وره‌. له‌ کۆچکردنی سه‌رده‌می شا ئیسماعیل، قاره‌مانییه‌کان (کورده‌کانی قاره‌مانلوو) بوونه‌. ئه‌مانه‌ له‌ ناوچه‌ی قاره‌مانی ئامه‌د هاتوونه‌. سه‌رۆکی ئه‌م عه‌شیره‌یه‌ "بیرام (به‌هرام) به‌گ کوردی قاره‌مانلوو" بوو که‌ له‌گه‌ڵ بداق سوڵتان موکری کورد مه‌هابادی که‌ مزگه‌وتی سووری مه‌هابادی دروست کرد، شه‌ڕی کرد و ئه‌وی شکست دا. شا ئیسماعیل سێ خوشکی بوو که‌ هه‌ریه‌ک له‌ خوشکه‌کانی له‌گه‌ڵ سێ سه‌رداری کورددا ژیانی هاوبه‌شیان پێکهێنا. یه‌کێک له‌ خوشکه‌کانی له‌گه‌ڵ به‌یرام به‌گ ژیانی هاوسه‌رگیری پێکهێنا، یه‌کێکیان له‌گه‌ڵ کوردێکی مه‌هاباد ژیانی هاوسه‌رگیری پێکهێنا و یه‌کێکی دیکه‌یان له‌گه‌ڵ "خان محه‌مه‌د خان ستاجلۆ" ژیانی هاوسه‌رگیری پێکهێنا که‌ ژماره‌یه‌ک به‌ درۆ و به‌ بێ به‌ڵگه‌ نووسیویانه‌، کورد نه‌بووه‌، تورک بوونه‌، وه‌کوو "محه‌مه‌د فزوولی" شاعیری کورد که‌ ئه‌ویان به‌ تورک ناساندبوو. من به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ده‌ڵێم سه‌رجه‌میان کورد بوونه‌. شا ئیسماعیل، کورده‌کانی قاره‌مانلوو و کورده‌ که‌لهۆڕه‌کان و ژماره‌یه‌کی دیکه‌ی هێنا. شا ته‌هماسبیش ده‌بێته‌هۆی کۆچکردنی ژماره‌یه‌کی دیکه‌ له‌وان. له‌ قۆناغی سێهه‌م کۆچاندنێکی گه‌وره‌ ڕوو ده‌دات که‌ "چه‌مووش دزه‌ک" له‌خۆ ده‌گرێته‌وه‌ که‌ خۆی زیاتر له‌ 100 هۆز و عه‌شیره‌ له‌خۆ ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌ قه‌فقاز، عێراق و باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی تورکیا هاتوونه‌. له‌ ئێستادا ژماره‌یه‌کی دیکه‌ له‌ کورده‌کان له‌ تورکیادان. به‌ڵام ده‌زانین که‌ بابانه‌کان خه‌ڵکی شاره‌زووری عێراقن. ده‌زانن که‌ که‌لهوڕه‌کان به‌ ناوی کرماشانه‌وه‌ ده‌ناسێندرن. ئێوه‌ ده‌بێ کتێبی "اسفراین"ی من بخوێننه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانن قوباد خان که‌لهوڕ چ کارێکی گه‌وره‌ی له‌ ناو مێژوودا تۆمار کردووه‌. دووباره‌ نادر شا ژماره‌یه‌کی دیکه‌ی له‌ کوردستانی عێراق هێناوه‌. بیر له‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ بارزانییه‌کان که‌ ژماره‌یه‌کی که‌م له‌ خوراسانن، نادر شا هێناویانییه‌تی. نادر شا بۆ پاراستن و هێشتنه‌وه‌ی سنووره‌کانی ئێران له‌گه‌ڵ عوسمانی و بۆ ڕێگری له‌ هێرشه‌کان ژماره‌ی پێنج هه‌زار که‌س له‌ کورده‌کانی خوراسانی برده‌ ئه‌رزه‌ڕووم. هه‌مان جه‌نابی ئۆجه‌لان ڕێبه‌ری دژبه‌رانی کورد له‌ تورکیا، له‌ هه‌مان کورده‌کانی کورمانجه‌. له‌و کاته‌دا که‌ نادر شا کوژرا، ئه‌وان له‌وێ مانه‌وه‌.
* ده‌وترێت که‌ ژماره‌یه‌ک له‌ کورده‌کانی ئه‌وێ، ڕێز داده‌نن بۆ مه‌لا مسته‌فا بارزانی و وێنه‌ی ئه‌ویان له ناو خانووه‌کانیاندا له‌ ناو قاب داناوه‌، ئایا ئه‌م مه‌سه‌له‌ ڕاسته‌؟ چونکه‌ لێره‌ چۆنایه‌تی مێژوویی مه‌سه‌له‌که‌ی ئێمه‌یه‌ و نه‌ک بایه‌خ دانان له‌سه‌ر ناو و که‌سایه‌تییه‌کان، ئه‌گه‌ر ده‌کرێ بابه‌ته‌که‌ به‌ به‌ڵگه‌ و وێنه‌ی مێژوویی بۆ ئێمه‌ شرۆڤه‌ی بکه‌ن.
- ببینن، له‌ کاتێکدا مه‌لا مسته‌فا بارزانی له‌ ڕووسیا بوو و بیستبوو که‌ کورده‌کانی خوراسان له‌وێدا له‌ تاراوگه‌دان، ده‌ستبه‌جێ هه‌ماهه‌نگیان کرد و ئه‌وانی بۆ مۆسکۆ بردبوو. ئه‌گه‌ر ئاوڕتان دابێته‌وه‌ من له‌ کتێبه‌که‌دا نووسیومه‌ که‌ "ئه‌مانوڵڵا"ی کوردی باچوانلوو (باچیانلوو) بارزانی له‌ چه‌ندین وڵاتدا هاوڕێی کردووه‌. ئه‌مانه‌ له‌ پاسه‌وانانی مه‌لا مسته‌فا بارزانی بوونه‌. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ هه‌ست به‌ هاوڕه‌گه‌زی بووه‌ که‌ ئه‌م کوردانه‌ له‌ تاجیکستانه‌وه‌ ده‌بات بۆ مۆسکۆ. کوردانی خوراسان ڕێزێکی زۆر داده‌نن بۆ کورده‌ به‌ناوبانگ و گه‌وره‌کان. چ بمانه‌وێت و چ نه‌مانه‌وێت باسی هاوڕه‌گه‌زی و هاوخوێنی هه‌یه‌. له‌ کاتێکدا کورده‌کانی عێراق ئاواره‌ی ئێران بوون و ته‌له‌فزیۆنی وێنه‌ی مناڵان و ژنانی پیشان ده‌دا که‌ به‌ هه‌زار دژواری و سه‌ختی گه‌یشتنه‌ ڕووباری زاب یان بیستمان که‌ ژنێک له‌ میانه‌ی ڕێگا و له‌ ناو به‌فر و ئاواره‌ییدا منداڵه‌که‌ی له‌ دایک بوو و به‌و بۆنه‌وه‌ که‌ نه‌خۆش بوو منداڵه‌که‌ی فڕێ دایه‌ ناو ڕووباره‌که‌ و ڕایگه‌یاندبوو که‌ تۆ بڕۆ نابێت وه‌کوو من ئاواره‌ و هه‌ژار بیت، هه‌موومان له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌مان زۆر گریاین. له‌ کاتێکدا ئه‌وانیان ده‌هێنا بۆ نه‌خۆشخانه‌ ده‌مانبینی که‌ ده‌ست و پێ ژماره‌یه‌ک له‌ گه‌نجه‌کان بڕابوو. له‌ باوکێک که‌ منداڵی 8-7 ساڵانی له‌ده‌ستدابوو پرسیارم کرد که‌ چ ده‌که‌ی؟ وتی: نازانم دیکه‌ی بنه‌ماڵه‌که‌م زیندوون یان نا! وتی: ده‌بێ ئه‌م منداڵه‌ ئه‌سپارده‌ی خاک بکه‌م، پاشان بڕۆم و ئه‌وان بدۆزمه‌وه‌. له‌ ڕاستیدا زۆر دژوار بوو. من له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م چیرۆکه‌دا ئاگاداری ئه‌م ده‌رد و زامانه‌ بووم. له‌ کاتێکدا که‌ دیتران له‌ گۆڤاری سروه‌ که‌ من درۆ ده‌ڵێم و که‌سانی وه‌کوو "عه‌لی فه‌یلی" و "که‌مانگه‌ر" و "ئاوینه‌"یان له‌ چاپ ده‌دا و پێیانوابوو که‌ له‌ خوراساندا کورد نییه‌، من و عومه‌ر فارۆقی وه‌ڵاممان ده‌دایه‌وه‌ و ده‌رد و زامه‌کانمان ده‌نووسی. ڕۆژنامه‌یه‌ک له‌ تاران چیرۆکی په‌نێر و قاڵاو و ڕێوی ده‌نووسێت و من ئه‌م چاره‌ڕه‌شیانه‌م ده‌نووسی. من به‌ بێ به‌ڵگه‌ وشه‌یه‌ک نانووسم ئه‌گینا ناتوانم به‌رده‌وام بم.
* له‌باره‌ی پاراستنی شوناسی فه‌رهه‌نگی کورده‌کان نووسراوێکی جۆراوجۆر بڵاو کراوه‌ته‌وه‌. ئێوه‌ له‌ جێگه‌یه‌کدا ده‌ڵێین که‌ بۆ وێنه‌ خێوه‌ت نشینی به‌ بۆنه‌ی بارودۆخی دژواری زستانی به‌ خانووه‌کانی ئه‌مڕۆ ده‌گۆڕدرێت. ڕه‌نگه‌ له‌باره‌ی ئه‌م بارودۆخه‌ بدوێن و ئه‌وه‌ی که‌ پێکه‌وه‌ژیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی ده‌وروبه‌ر تا چ ئاستێک له‌ پاراستنی شێوازی سه‌ره‌تایی فه‌رهه‌نگی کورده‌کانی خوراسان کاریگه‌ر بووه‌؟
- بارودۆخی ڕابردوو که‌ تێپه‌ڕی. من له‌ نان و بژێوی ژن و منداڵم چاوپۆشیم ئه‌کرد و به‌ هه‌ر سه‌ختییه‌ک ک بوو کامێرایه‌کی "سۆبی تل" کڕی که‌ بایه‌خێکی که‌می هه‌یه‌ و که‌مێک وێنه‌م گرت له‌ بارودۆخی کۆچ و سیاماڵ.
* له‌ بیرم دێته‌وه‌ که‌ نێزیک به‌ 15 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ به‌رنامه‌یه‌کی ته‌له‌فزیۆنیدا ڕاتانگه‌یاند که‌ فیلم و ڤیدیۆتان له‌ ژیان و مۆسیقای ئه‌وان هه‌یه‌.
- به‌ڵێ، که‌مێکیش ڤیدیۆم هه‌یه‌. ئێستا ئێدی سیاماڵه‌کان نین. چۆن شوانی و مه‌ڕ و ماڵات نه‌ماوه‌. له‌ کاتێکدا مه‌ر و ماڵات نه‌بێت، موو نییه‌، له‌ کاتێکدا موو نه‌بێت، ناتوانن سیاماڵ دروست بکه‌ن. ئێستا خێوه‌تی جۆری برزنتی بکار دێنن. وشتر و ئه‌سپ نییه‌، هه‌موو شتێک بووه‌ به‌ تراکتۆر، کۆچکردن به‌ شێوازی نه‌ریتی ته‌واو بووه‌، چونکه‌ له‌وه‌ڕگه‌ له‌ناو چووه‌. گوندنشینان هه‌موو له‌وه‌ڕگه‌کانیان کێڵاوه‌ و بۆ زه‌وینی کشتوکاڵ گۆڕاویانه‌. نێزیک به‌ سێ هه‌زار بنه‌ماڵه‌ له‌ عه‌شیره‌کانی ئێمه‌ هێشتاکه‌ کۆچ ده‌که‌ن، ڕه‌نگه‌ زیاتر له‌و ژماره‌یه‌ نیوه‌کۆچکراومان هه‌بێت.
* له‌ به‌ربڵاوبوونه‌وه‌ و په‌رته‌وازه‌بوونی جوگرافیای کورده‌کانی خوراسان بدوێن. چ زانیارییه‌کتان له‌مباره‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ ده‌توانن ئێمه‌ و خوێنه‌ران ئاگاداری زانیارییه‌که‌تان بکه‌نه‌وه‌؟
- درێژایی و پانتایی جوگرافیایی کورده‌کانی باکووری خوراسانم له‌ کتێبه‌که‌دا نووسیوه‌. باکووریترین شاری سنووری ئێمه‌ "باجگیران" واتا سنووری ئێران و ڕووسیایه‌. خه‌ڵکانی باجگیران له‌ کورده‌کانی که‌یکانلوو و هاوپه‌یوه‌ند به‌ گوندی ئۆغازن. گوندی سووزان ده‌ و پاشان ڕۆبات زه‌عفه‌رانلووه‌ که‌ له‌ باشووری ڕێگای تاران- مه‌شهه‌د و باشووریترین خاڵی مه‌شهه‌ددایه‌. بیر له‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ نێزیک به‌ 200 کیلۆمه‌تر له‌ باجگیران تاکوو ڕۆباتی زه‌عفه‌رانییه‌ (قه‌ڵای خان محه‌مه‌د کلمیشی که‌ تێدا نێژراوه‌) پانتایی جوگرافیایی کورده‌کان له‌ خوراساندا بێت.
* کورده‌کانی خوراسان له‌ ڕوودانی ڕووداوه‌کان و که‌شی مێژوویی ئێرانیان ڕۆڵیان گێراوه‌. بۆ وێنه‌ جه‌نابی ڕه‌حیمی نوێنه‌ری ئه‌و کاته‌ی قووچان که‌ پێشنیاری نه‌ته‌وه‌یی بوونی پیشه‌ی نه‌وتی دا، له‌ کورده‌کانن.
- من له‌گه‌ڵ ئه‌واندا گفتوگۆم کردووه‌ و له‌ به‌رگی حه‌وته‌می کتێبه‌که‌ نووسیومه‌. به‌داخه‌وه‌ پاره‌م نییه‌ کتێبه‌که‌م چاپ بکه‌م. ڕه‌حیمی پێشنیاری نه‌ته‌وه‌یی بوونی پیشه‌ی نه‌وتی دا به‌ڵام به‌ ناوی موسه‌دق ته‌واو بوو. ئه‌وان له‌ کورده‌کانی یه‌کانلوو و خه‌ڵکی باجگیران بوو.
* له‌ وتارێکدا خوێندم که‌ میرزا کووچه‌ک خانیش له‌ کورده‌کانی ئه‌و شوێنه‌دا بوونه‌. به‌ دڵنیاییه‌وه‌ پشتڕاستی ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ بزاڤی جه‌نگه‌ڵ دارستانیش له‌لایه‌ن کورده‌کانه‌وه‌ ڕێکخراوه‌.
- به‌ڵێ، له‌ کورده‌کانی خوراسان و له‌ عه‌شیره‌تی ڕشوانلوو بووه‌ و ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ له‌ خوراسانه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌و وڵاته‌ کۆچیان کردووه‌. ده‌بێ بوترێت که‌ "ئه‌میر عه‌شایر کورد شاترانلوو" نیشته‌جێ خه‌ڵخاڵ بوو که‌ حکوومه‌ت ئه‌وی ده‌هێشته‌وه‌. به‌ڵام له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌میر عه‌شایر پێشنیاری دا که‌ به‌ره‌و تاران بڕۆین میرزا کووچه‌ک خان نه‌چوو. نوێنه‌رانی تارانیش ده‌ڵێن به‌ره‌و تاران کۆنتڕۆڵ بکه‌ن و پاشان کاره‌که‌ یه‌کلا بکه‌ره‌وه‌، به‌ڵام قبووڵی نه‌کرد. له‌ ده‌ره‌نجامدا ئه‌میر عه‌شایر میرزا کووچه‌ک خانی به‌جێهێشت و میرزا به‌ شێوازێکی تراژێدیا کوژرا. سه‌ریان بڕی. خاڵو قوربان که‌ له‌ کورده‌کانی هه‌رسین بوو، سه‌ری بڕاوی میرزایان برد بۆ ڕه‌زا شا و ڕه‌زا شا ده‌ستبه‌جێ پله‌ی سه‌رگوردی دا به‌ ئه‌و. له‌ ده‌ره‌نجامدا چوو بۆ شه‌ڕی مه‌هاباد و له‌وێدا کوژرا. میرزا کووچه‌ک خان سه‌ر به‌ کۆمۆنیسته‌کان بوو. حه‌یده‌ر خانیان نارده‌ لای ئه‌و و تێگه‌یشتن له‌وه‌ی که‌ میرزا ناتوانێت کۆمۆنیستێکی باش ببێت. ده‌یه‌ویست میرزا تیرۆر بکات به‌ڵام پشتیوانان و لایه‌نگرانی ئاگادار بوونه‌وه‌ و ئه‌ویان کوشت. ده‌زانن که‌ ده‌وترێت که‌ میرزا کووچه‌ک خان له‌گه‌ڵ خۆیدا (لنین مکاتبه‌) بوو. به‌ڵام خه‌ڵکی ئێران بڕوای کۆمۆنیستیان قبووڵ ناکرد. "خۆدۆ" (خداوردی) سه‌رداری کوردی زه‌عفه‌رانلوو له‌مباره‌وه‌ هه‌وڵێکی زۆری دا، به‌ڵام ‌دۆڕا. چونکه‌ کورده‌کانی خوراسان کۆمۆنیست نابن.
* له‌باره‌ی به‌رنامه‌ی توێژینه‌وه‌یی و به‌رهه‌می نوێتان بۆمان بدوێن. له‌ ئێستادا چ به‌رهه‌مێکتان له‌ بواری فه‌رهه‌نگی کورده‌کان له‌ ده‌ستی چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌دایه‌؟
- له‌مدواییانه‌دا به‌رگی یه‌که‌می کتێبی هه‌زار و یه‌ک شه‌وم بڵاو کردووه‌ته‌وه‌ که‌ بریتییه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی شێعر و مۆسیقای کورده‌کانی خوراسان و ده‌مه‌وێت ئه‌و کتێبه‌ درێژه‌ پێبده‌م. له‌ ئێستادا کتێبی "ابن غریب" شاعیرێکی کوردزمان بۆ له‌ چاپدان و بڵاوکردنه‌وه‌ ئاماده‌ ده‌که‌م که‌ ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ له‌ئارادایه‌ له‌ سه‌رده‌می شا عه‌بباس سه‌فه‌وی ژیابێت. ئه‌وان شێعری فارسی و کوردییان هۆنیوه‌ته‌وه‌. هه‌ندێ له‌ وشه‌ کوردییه‌کان له‌ شێعره‌کانیدایه‌ که‌ من له‌ ماناکه‌ی تێناگه‌م، چونکه‌ چه‌ندین جار که‌ڵک وه‌رگیراوه‌ له‌و شێعرانه‌ و خودی ئه‌و که‌سانه‌ که‌ شێعره‌کانیان به‌کارهێناوه‌ ئاگاداری ئه‌و بابه‌ته‌ نه‌بوونه‌ته‌وه‌. منیش به‌و شێوه‌یه‌ به‌ ئه‌مانه‌تداری له‌ کتێبه‌که‌دا هێناومه‌. کتێبێکی دیکه‌م به‌ ناوی "مێژووی ئه‌ده‌بیاتی کورده‌کانی خوراسان" نووسیوه‌ که‌ هه‌ڵبه‌ت بریتییه‌ له‌ کورده‌کانی ئه‌وپه‌ڕی سنووره‌وه‌. له‌ ئێستادا خه‌ریکه‌م له‌سه‌ر ئه‌و کتێبه‌ کار ده‌که‌م. له‌م به‌شه‌ ئه‌ده‌بییه‌دا کتێبێکم له‌باره‌ی شاعیران، هونه‌رمه‌ندان و نووسه‌ردانی کورد له‌ژێر ناوی "گوڵستانی کوردستان"یش له‌ ده‌ستی چاپدایه‌ که‌ له‌ کاتی به‌هرام گوور شای ساسانی تاکوو ئه‌مڕۆ که‌ خۆی به‌ یه‌که‌مین شاعیری ئێرانی دێته‌ ئه‌ژمار، له‌خۆ ده‌گرێته‌وه‌. نێزیک به‌ 30 کتێبی له‌ چاپ نه‌دراوم هه‌یه‌. به‌داخه‌وه‌ ژماره‌یه‌ک له‌ کاره‌کانیشم له‌ناوچووه‌. کتێبی گۆڕانییه‌کانی کورمانجیم من له‌ چاپ دا، به‌ڵام سووتاندیان. به‌ ڕاستی دڵگیرم له‌و که‌سانه‌ی که‌ کتێبه‌کانی منیان به‌ ناوی خۆیان له‌ چاپ دا و بڵاو کرده‌وه‌، هه‌روا له‌و که‌سانه‌ی که‌ بۆ ئاماده‌کردنی ڤیدیۆ سه‌ردان ده‌که‌ن و نوسخه‌یه‌ک بۆ ته‌واوکردنی ئارشیڤه‌که‌ ڕاده‌ستی من ناکه‌ن. ئایا هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵ نووسه‌رێک ده‌بێ به‌م شێوه‌یه‌ بێت و ئه‌وه‌ شیاوه‌؟
* کتێبێکی زۆر له‌ ئێوه‌ له‌ بواری فه‌رهه‌نگ و مێژوو و مۆسیقای کورده‌کانی خوراسانتان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو توێژه‌ران ئاوڕی لێده‌ده‌نه‌وه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ که‌ ئاماژه‌تان پێدا، هه‌ندێ به‌رهه‌مێکی دیکه‌تان بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام وێده‌چێت فه‌رهه‌نگۆکی خوراسان ئاستێکی به‌ربڵاوتری هه‌یه‌؟
- فه‌رهه‌نگۆکی کورده‌کانی خوراسان دنیایه‌که‌ که‌ خۆدی منیش تێیدا ون بوومه‌. ده‌زانن؟! که‌سێک تا چ ئه‌وه‌نده‌ ده‌توانێت کار بکات؟ له‌ ڕۆژدا ده‌چم بۆ باخ و تاکوو ئێواره‌ سه‌رقاڵی به‌خێوکردنی باخم و کار ده‌که‌م و شه‌وانه‌ش کاری توێژینه‌وه‌ ده‌که‌م. کار و ژیانم بووه‌ته‌ بێڵ و پێنووس! چ بکه‌م! بیر له‌وه‌ ده‌که‌مه‌وه‌ ئه‌گه‌ر کاتژمێرێکی دیکه‌ بمرم، هه‌موو کاره‌کانم نیوه‌ته‌واو ده‌مێنێته‌وه‌ و له‌ناو ده‌چێت.
* بۆچی ئه‌م کارانه‌ ناده‌ن به‌ خوێندکارانی زانکۆ؟
- له‌ هه‌ر بوارێکدا ڕێگایه‌ک بۆ خوێندکاران ئاوه‌ڵا ده‌که‌م. مێژووی شێعر و ئاواز، پیشه‌ی ده‌ستی و جل و به‌رگ و... هه‌ریه‌کیان وه‌کوو سه‌ردێرێک ده‌ناسێنم و شی ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ ئه‌و گه‌نجانه‌ و به‌ره‌کانی داهاتوو به‌دواداچوونی بۆ بکه‌ن. شوکر بۆ خوداوه‌ند ئێستا هه‌ندێ هۆگری لێهاتوو هه‌یه‌ و خه‌ریکن کتێب و وتار ده‌نووسن. ئه‌م کارانه‌ که‌ ده‌بینم خۆشحاڵ ده‌بمه‌وه‌.
* له‌باره‌ی مۆسیقا چی، چ به‌رهه‌مێکتان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌؟ به‌ هه‌ر حاڵ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ که‌متر ئێوه‌ ده‌ناسن به‌ دڵنیاییه‌وه‌ سه‌ره‌نجڕاکێش ده‌بێت که‌ ئێوه‌ له‌ منداڵییه‌وه‌ به‌ مۆسیقا ده‌ستانپێکرد و له‌ ڕاستیدا هاوکات له‌گه‌ڵ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م هه‌مووه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌، کاری سه‌ره‌کی ئێوه‌ مۆسیقایه‌، وه‌کوو ئه‌وه‌ی له‌ میهره‌جانی ئیتنیکه‌کان له‌ سنه‌ به‌رنامه‌یه‌کی جوان و ڕازاوه‌تان پێشکه‌ش به‌ هۆگران کرد.
- جیا له‌ ژه‌نیاری و خوێندنه‌وه‌ هه‌ندێ پارچه‌ مۆسیقای کورده‌کانی خوراسان که‌ له‌ هۆگرییه‌کانی منه‌ و له‌مدواییانه‌شدا له‌ سنه‌ پێشکه‌شم کرد، کتێبی مێژوویی مۆسیقای ئێران له‌ کاتی ماد تاکوو ئێستام نووسیوه‌ که‌ هێشتا بڵاو نه‌کراوه‌ته‌وه‌. ساڵی 1370 به‌ پشتیوانی ناوه‌ندی هونه‌ری و به‌ یارمه‌تی مامۆستا محه‌مه‌د ڕه‌زا ده‌روێشی ئه‌لبۆمی مۆسیقای خوراسانم له‌ سێ شریتدا بڵاو کرده‌وه‌.کتێبێکی بچووک به‌ دوو زمانی کوردی و فارسی به‌ مه‌به‌ستی ناساندنی که‌سایه‌تییه‌ به‌ناوبانگه‌کانی کوردی خوراسان له‌ ناو ئه‌و شریته‌دا بوو. شریتێکی سه‌ربه‌خۆشم له‌سه‌ر بابه‌تی "ججۆ خان" بڵاو کرده‌وه‌ که‌ من گۆڕانییه‌که‌یم خوێند و خوالێخۆشبوو که‌مانچه‌ی ده‌ژه‌ند. پاش ئه‌وه‌ی که‌ حوجه‌تولئیسلام "زه‌م" له‌ ناوه‌ندی هونه‌ری چوو، زۆربه‌ی کاره‌کان مایه‌وه‌ و کاره‌کانی منیش له‌ باری مۆسیقاوه‌ پشتیوانی خۆی له‌ ده‌ست دا. پێویست ده‌کات هه‌ر لێره‌وه‌ سوپاس و ده‌ستخۆشی زه‌حمه‌ته‌ به‌نرخه‌کانی ئه‌وان بکه‌م.
* به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئاگادارن که‌ دۆستی ئێوه‌ دوکتۆر جه‌مشید سداقه‌تکێش پارسی زاده‌، کوردناس و نووسه‌ری کتێبی "کوردانی پارس و کرمان"یش ساڵی ڕابردوو کۆچی دواییان کرد. وادیاره‌ له‌ ڕووی کاره‌وه‌ پێکه‌وه‌ هاوکاریتان ده‌کرد؟
- خودا بیبه‌خشێت و به‌ به‌هه‌شتی به‌رین شادی بکات. من خۆم به‌ ئه‌مه‌گداری خوالێخۆشبوو سداقه‌تکێش ده‌زانم. من بیرم له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌باره‌ی کورده‌کانی باشوور ده‌کرده‌وه‌. ئه‌وان کتێبێکی باشیان نووسیوه‌. هه‌ڵبه‌ت ژماره‌یه‌ک له‌ ڕیشه‌ و بنچینه‌ی کورده‌کانیان نه‌توانیبوو بیدۆزنه‌وه‌. بۆ وێنه‌ نووسیبوو کورده‌کانی ئۆفانلوو بوونی نییه‌. من وتم جه‌نابی دوکتۆر ئه‌گه‌ر من ئێستا له‌ برۆجن ده‌ستم درێژ بکه‌مه‌وه‌، کورده‌کانی ئۆفانلوو ده‌ستی من ده‌گرن. 8-7 عه‌شیره‌ت که‌ ئه‌وان نه‌یانتوانیبوو بیاندۆزنه‌وه‌، له‌ برۆجندا نیشته‌جێن. جارێک بۆ به‌شداری له‌ کۆنگره‌ی ئه‌ده‌بیاتی کوردی ڕۆیشتبووم بۆ سنه‌، جه‌نابی دوکتۆر جه‌باری [سه‌رۆکی ئه‌و کاته‌ی توێژینگه‌ی کوردستان ناسی زانکۆی کوردستان] په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ من گرت که‌ له‌و کۆنگره‌دا به‌شداری بکه‌م، به‌ڵام به‌ بۆنه‌ی هه‌ندێ هۆکاره‌وه‌ نه‌متوانی.
* خوالێخۆشبوو سداقه‌تکێش له‌ ساڵانی دوایی ژیانیان توێژینه‌وه‌کیان له‌باره‌ی کورده‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی وڵات و به‌ تایبه‌ت سیستان و به‌لووچستان ده‌ستپێکردبوو که‌ کۆچی دوایی ئه‌وان به‌رده‌وام بوونی ئه‌و توێژینه‌وه‌ی نامومکین کرد. ئێوه‌ ناتانه‌وێت پڕۆژه‌که‌ ته‌واو بکه‌ن؟
- من نابێت بێڵ بده‌م. مه‌گه‌ر من تا چ ئه‌وه‌نده‌ هێز و توانام هه‌یه‌؟! ده‌بێ 10 خوێندکار وه‌کوو ئێوه‌ یارمه‌تی من بده‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و کارانه‌ی وه‌دواکه‌وتووه‌ بیسپێرم به‌وان و هه‌رکامیان کارێک ئه‌نجام بده‌ن. کاری به‌خێوکردنی زه‌وینێکی زۆرم هه‌یه‌. ئێمه‌ ده‌بێ ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌ بپارێزین بۆ ئه‌وه‌ی که‌سانێک وه‌کوو "سه‌عید نه‌فیسی" نه‌ڵێن "کورد نییه‌، خه‌ڵک به‌ شوانه‌کانیان ده‌ڵێن کورد" یان وه‌کوو عه‌لی فه‌یلی و که‌مانگه‌ر که‌ له‌ گۆڤاردا ڕایانگه‌یاندبوو ئێمه‌ ڕۆیشتینه‌ خوراسان، کورد بوونی نه‌بوو!
* مامۆستا ده‌مه‌وێت چه‌ندین پرسیار له‌باره‌ی خۆتان بپرسم. ئێوه‌ له‌ گوندی ئۆغاز هاتوونه‌ بۆ مه‌شهه‌د؟
- له‌ ئێستادا نیشته‌جێ مه‌شهه‌دم. به‌ڵام بۆ کرێکاری په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵ ئۆغازدا هه‌یه‌. زه‌وینم هه‌یه‌ و کردوومه‌ به‌ باخ. له‌وێدا کار ده‌که‌م.
* مه‌ودای نێوان ئۆغاز تاکوو مه‌شهه‌د چه‌نده‌؟
- له‌ مه‌شهه‌د تاکوو ئۆغاز 200 کیلۆمه‌تر، به‌ڵام تاکوو شیروان 40 کیلۆمه‌تر مه‌ودای هه‌یه‌.
* ژیانی ئێوه‌ له‌ ڕێگای باخدارییه‌وه‌ ده‌گوزه‌رێت؟
- تا ئێستا هیچ سوود و قازانجێکم له‌ بانکی کشتوکاڵ نه‌بینیوه‌. به‌ڵام له‌مدواییانه‌دا کاتی چنینه‌وه‌ باخی سیف گه‌یشتووه‌. ئه‌و ئاسانکارییانه‌ که‌ له‌ بانکی کشتوکاڵ وه‌رمگرتووه‌، سیسته‌می ئاودێری باخه‌که‌م گۆڕاوه‌ به‌ سیسته‌می بارانی، به‌ڵام کێشه‌ی که‌مبوونی ئاوم هه‌یه‌.
* بیستومه‌ که‌ ده‌تانه‌وێت ئه‌م مه‌زرایه‌ بکه‌ن به‌ ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ و باخی توێژینه‌وه‌ و مۆزه‌خانه‌.
- به‌ڵێ، به‌ شێوه‌ی پارکێک دروستم کردووه‌. بودجه‌ و پاره‌م نییه‌. ده‌مه‌وێت کتێبخانه‌ و مۆزه‌خانه‌یه‌ک دروست بکه‌م بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی که‌ کۆم کردووه‌ته‌وه‌، له‌وێدا بمێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ناو نه‌چێت. هه‌ندێ له‌ به‌ڵگه‌کانی منیان له‌ناو بردووه‌. حه‌ز ده‌که‌م ئێره‌ شوێنێک بێت بۆ چالاکی و کاری خوێندکاران. بۆ کاره‌ لێکۆڵینه‌وه‌کان له‌ هه‌ندێ زانکۆی جۆراوجۆره‌وه‌ سه‌ردان ده‌که‌ن، له‌ تاران و مه‌شهه‌د تاکوو بیرجه‌ند و گورگان. من ده‌بێ هه‌موو کاتم به‌و ئازیزانه‌ ته‌رخان بده‌م. بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ش به‌ زمانی خودی خه‌ڵک له‌گه‌ڵیان قسان ده‌که‌م. هه‌ندێ جار به‌ کوردی، هه‌ندێ جار به‌ فارسی و هه‌ندێ جار به‌ تورکی. هه‌ندێ جاریش بۆیان شێعر ده‌ڵێم. کورد و تورک و به‌لووچ و... هه‌موویان بۆ من ئێرانین. جیاوازییه‌کیان نییه‌. من بۆ کورده‌کانی خوراسان و ئێران کار ده‌که‌م. به‌رد به‌ به‌ردی چیاکانی خوراسانم ژماردووه‌. بۆ هه‌ندێ له‌ به‌شه‌ فه‌رهه‌نگییه‌ ئێرانییه‌کان وه‌کوو تورکه‌کان هه‌ندێ کار ئه‌نجام دراوه‌، به‌ڵام کارێکی فه‌رهه‌نگی نووسراوه‌ بۆ کورده‌کان به‌ تایبه‌ت له‌ خوراسان که‌متر ئه‌نجام دراوه‌. بنه‌ماڵه‌ی به‌درخان چه‌ندین کاری پڕبایه‌خیان ئه‌نجام داوه‌. "شه‌ره‌ف خانی به‌دلیسی" نمانه‌یه‌کی باشه‌، به‌ڵام منداڵێکی نه‌بوو. زۆربه‌ی کورده‌کان نازانن که‌ به‌ره‌ی نوێی کورده‌کانی "هۆدان" که‌ هه‌مه‌دانیان بنیات نایه‌وه‌، ئێستا له‌ خوراسان له‌ نێوان قووچان و چناران نیشته‌جێن. ئێوه‌ تاوتوێ بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ئاگادار ببنه‌وه‌ ڕێگای نێوده‌وڵه‌تی مازه‌نده‌ران به‌ره‌و مه‌شهه‌د له‌ نێوان زه‌وینه‌کانی ئه‌وانه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت و تابلۆی "هۆدانلوو" و "شێخکانلوو" له‌ ناو ڕێگادا ده‌بینرێت. کورده‌کان له‌ مێژووی ئێراندا ڕۆڵێکی گرینگیان گێڕاوه‌. ئێران موڵکی ئه‌وانه‌، ئێرانێک که‌ ناوی کوردی کورمانجییه‌ و کورده‌کان دامه‌زرێنه‌ری ئێرانن. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ئێمه‌ گه‌شه‌مان نه‌سه‌ندووه‌ و پێشکه‌وتنمان نه‌بووه‌، بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ پێنووس به‌ ده‌ستمان نه‌بووه‌. ئێمه‌ ده‌بێ پێنووس بگرینه‌ ده‌ست. "در دفتر زمانه‌ فتد نامش از قلم/ ملتی که‌ مردم صاحب قلم نداشت". ئه‌م هه‌ژارییه‌ ئێمه‌ی سووتاندووه‌، بۆ ئه‌مه‌ش کار و ژیانم فیدای ئه‌و کاره‌ کردووه‌. ده‌مه‌وێت پیشانی بده‌م که‌ کورده‌کان له‌ فه‌رهه‌نگی ئێمه‌ قسه‌ی یه‌که‌م ده‌که‌ن. به‌ڵگه‌یه‌کی زۆر له‌ ده‌ستی کورده‌کاندایه‌. ئێوه‌ خانووی هه‌ر کوردێک که‌ ده‌چن به‌ڵگه‌یه‌ک ده‌دۆزنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ نێوان ئیتنیکه‌ ئێرانییه‌کانی دیکه‌دا نییه‌.
* ده‌زانن که‌ خوالێخۆشبوو مامۆستا کامبۆزیا که‌ جه‌عفه‌ر کوڕی له‌ مه‌جلیسی شه‌شه‌م نوێنه‌ری خه‌ڵکی زاهدان له‌ مه‌جلیسی شۆرای ئیسلامی ئێران بوو، له‌ کوردانی خوراسان بوو که‌ به‌ره‌و زاهدان کۆچی کرد و مه‌زرایه‌کی توێژینه‌وه‌ی دروست کرد که‌ له‌ پێنج کیلۆمه‌تری شار و ئێستا له‌ ناوه‌ندی شاردایه‌. وێده‌چێت که‌ ئێوه‌ش کارێکی هاوشێوه‌ی کاری ئه‌وان ئه‌نجام بده‌ن؟
- شتێکی هاوشێوه‌یه‌. به‌ڵام مامۆستا کامبۆزیا بۆ کشتوکاڵ ئاوی هه‌بوو به‌ڵام من ئاوم نییه‌. کێشه‌ ئه‌مه‌یه‌.
* جه‌نابی ده‌وڵه‌تی ئابادیش سه‌ردانیان مامۆستا کامبۆزیایان کردووه‌ و له‌ کتێبی "دیداری به‌لووچ" بابه‌ته‌که‌ی ئاراسته‌ کردووه‌.
- نووسراو و هه‌ندێ وێنه‌م له‌ مامۆستا کامبۆزیا هه‌یه‌ که‌ له‌ به‌رگی حه‌وته‌می "کۆچی مێژوویی کورد به‌ره‌و خوراسان" له‌ چاپ ده‌درێت، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر پاره‌م ببێت.
* مامۆستا ده‌توانم له‌باره‌ی ژیانی تاکه‌که‌سی ئێوه‌ چه‌ند پرسیارێک بپرسم؟ منداڵانی ئێوه‌ سه‌رقاڵی ئه‌نجامدانی چ کارێکن؟ ئایا مه‌یلیان هه‌یه‌ به‌ هاوکاری توێژینه‌وه‌یی له‌گه‌ڵ ئێوه‌؟
- چوار کچ و دوو کوڕم هه‌یه‌. کچه‌کانم ژیانی هاوسه‌رگیریان پێکهێناوه‌. دوو کوڕه‌که‌شم شه‌ریکه‌یان هه‌یه‌ که‌ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ کاری حکومییه‌وه‌ نییه‌.
* هۆشداری ده‌ده‌ن که‌ کاری ئێوه‌ درێژه‌ پێبده‌ن؟
- به‌ چ شتێک؟ به‌ کام سه‌رمایه‌؟
* وه‌کوو قسه‌ی کۆتایی ئه‌م گفتوگۆیه‌، له‌باره‌ی پێویستی ئاوڕدانه‌وه‌ به‌ فه‌رهه‌نگی خۆجێی و وه‌ژینه‌وه‌ی بۆ به‌ره‌ی داهاتوو بۆمان بدوێن. چ هۆشدارییه‌کتان به‌ به‌ره‌ی گه‌نج هه‌یه‌ که‌ به‌دواداچوونی توێژینه‌وه‌ و چالاکییه‌کانی ئێوه‌ بکه‌ن؟
- من وتوومه‌ که‌ ده‌بێ پاسه‌وانی فه‌رهه‌نگی خۆتان بن. به‌ دوور له‌ دادپه‌روه‌رییه‌ که‌ باوکانی ئێمه‌ چه‌ندین هه‌زار ساڵ و به‌ره‌ به‌ره‌ ئه‌م فه‌رهه‌نگ و زمانه‌یان گه‌یاندووه‌ به‌ ئێمه‌، ئێستا به‌ که‌مته‌رخه‌می ئه‌م میراته‌ له‌ناو ببه‌ین. به‌و گه‌نجه‌ هۆگرانه‌ش که‌ دێن، ڕامگه‌یاندووه‌ که‌ من ئه‌م ئاڵایه‌م هه‌ڵگرتووه‌، نابێت ئێوه‌ له‌سه‌ر زه‌وینه‌وه‌ دایبنن. ده‌بێ ده‌وڵه‌مه‌ندتری بکه‌نه‌وه‌.
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: سروور خدری

کۆدی بابه‌ت: 48865  |  به‌روار: ۱۳۹۴/۸/۱۷  |  کاتژمێر: 15 : 9

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
دوایین هه‌واڵه‌کان
ئاشکراکردنی پڕ هەنگامەی سروه‌ت و سامانی زۆری سه‌رۆک وه‌زیرانی تورکیا
ئیتنیک و ئایینزاکان لە کابینەی دوازدەهەمدا بەکار بگیردرێن
پرۆژەی ئەمریکا دامەزراندنی "ئیسرائیل"ی دووهەمە نەک کوردستان/ ناوی کورد خەوشدار مەکەن
له پارێزگای وان فڕۆکه شەڕکەرەکانی تورکیا پەلاماری پێگەکانی پەکەکەیان دا/ 10 ئەندامی پەکەکە کوژراون
دادستێی ئەستەنبۆڵ فەرمانی گرتنی سەرپەرەشتیاری ڕۆژنامەی سوزچی دەرکرد
بەشداریی ژنان لە لێژنەی وەزیران پێویسته
داواکاری بۆ زیادکردنی هێزی پێشمەرگە لە شارێکی جێی ناکۆکیی عێراق
جیاوازییەکی کەمڕەنگ لە ئەنجامی دەنگەکانی سندووقە دووبارە ژمێردراوەکان له کرماشان / 35 سندووقی دیکەی شاری کرماشان دیسان دەژمێردرێنەوە
Li 59 gundên Amedê qedexe hat ragihandin
Caferî: Iraq ji bo Amerîkayê nabe hevpeymana dijî Îranê
Li Mûsilê şerekî giran heye
Şandeya Denmarkî li Sûra Amedê hat astengkirin
Yekem car ezmûnên kurdî li Şehbayê
سوپای تورکیا کانتۆنی عەفرین بوردۆمان دەکات
لە سنووری دووزخورماتوو شەڕ و ڕوبەڕوبوونەوە لەنیوان پێشمەرگە و داعشدا ڕوویدا
ئیمکانات