ئایا دامه‌زراندنی کوردستانی سه‌ربه‌خۆ ئیمکانی هه‌یه‌؟ لادیسلاو گارالی*
به‌شی جیهان- کوردستان سه‌لماندوویه‌تی که‌ ته‌نیا به‌شی سه‌قامگرتووی ناوچه‌که‌ و ته‌نیا هه‌رێمێکه‌ ده‌توانێت مانه‌وه‌ی که‌مینه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌کوو تورکمانه‌کان، ئێزدیه‌کان، فه‌یلییه‌کان، شه‌به‌که‌کان و ئاشووریه‌ مه‌سیحییه‌کان ده‌سته‌به‌ر بکات.
کورده‌کانی عێراق له‌ ساڵی 1991ه‌وه‌ به‌ کرده‌وه‌ بوونه‌ته‌ خاوه‌نی سه‌ربه‌خۆیی و به‌رامبه‌ر ملهۆڕێتی عه‌ره‌بیی سه‌دام حسێن (له‌ ساڵه‌کانی 2003-1991)، مالیکی (2014 و 2013) و هه‌روه‌ها داعشی سوننه‌ له‌ 2014 به‌ملاوه‌ خۆیان پاراستووه‌. هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ کورده‌کانی سووریاش له‌ 2011 به‌ملاوه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی 3 کانتۆنی جزیره‌، کۆبانی و عه‌فرینیان وه‌ده‌ست هێناوه‌ و به‌رامبه‌ر داعش و حکوومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د به‌رگرییان لێکردووه‌. هه‌روه‌ها کانتۆنێکی دیکه‌شیان له‌م دواییانه‌دا ئازاد کردووه‌.
وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی خاڵه‌ زۆر پێویسته‌ که‌ تا ئێستا کوردستان سه‌لماندوویه‌تی ته‌نیا به‌شی سه‌قامگرتووی ناوچه‌که‌ و ته‌نیا هه‌رێمێکه‌ که‌ ده‌توانێت مانه‌وه‌ی که‌مینه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌کوو تورکمان، ئێزدی، فه‌یلی، شه‌به‌ک و ئاشووریه‌ مه‌سیحییه‌کان ده‌سته‌به‌ر بکات.
کوردستانی عێراق و سووریان که‌ تورکیا له‌ نیشتنگه‌کانی عه‌ره‌بی سوننه‌ جوێ ده‌که‌نه‌وه‌. ته‌نیا شوێنێک که‌ تورکیا و عه‌ره‌بی سوننه‌ پێک ده‌گه‌نه‌وه‌، ناحیه‌ی ئه‌عزاز له‌ باکووری حه‌ڵه‌ب و ڕۆژئاوای فوراته‌. تورکیا له‌و ناوچانه‌دا خه‌ریکه‌ ناوچه‌ی حایل داده‌مه‌زرێنێت.
وه‌ک پێشتر له‌ وتاری "داگیرکه‌رییه‌کانی تورکیا و میسر له‌ عێراق و سووریا" ئاماژه‌م پێکردووه‌، ناوچه‌ داگیرکراوه‌کان له‌ لایه‌ن تورکیا و میسر ده‌بێ له‌ ناوچه‌ی عه‌ره‌بی سوننه‌ بن. سوپای تورکیا بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت ناوچه‌یه‌ک به‌ ڕێژه‌ی پێویست داگیر بکات پێویسته‌ چه‌ندین داڵانی ئه‌من دروست بکات. ئه‌م داڵانانه‌ له‌ ڕێگای کوردستانی عێراق و سووریاوه‌ درووست ده‌کرێن به‌ڵام لێره‌دا دوو مه‌ترسی هه‌یه‌.
یه‌که‌م ئه‌وه‌یکه‌ له‌ ئه‌گه‌ری وه‌دیهاتنی هه‌ر جۆره‌ کێشه‌یه‌ک نێوان کورده‌کان و تورکیا هه‌ر وه‌ک چۆن له‌م دوو مانگه‌ی ڕابردوودا دیومانه‌، ئه‌م مه‌ترسییه‌ هه‌یه‌ که‌ کورده‌کان داڵانه‌ سه‌ربازییه‌کانی سوپای تورکیا داخه‌ن و له‌ ئاکامیشدا هێرش بکه‌نه‌سه‌ریان. ئه‌مه‌ش له‌ حاڵه‌تێکی دیکه‌دا ده‌توانێ ڕوو بدات ئه‌ویش ئه‌گه‌ری گۆڕانی دیموکراتیکی ڕوانگه‌ی کوردستان هه‌مبه‌ر به‌ تورکیا و هه‌وڵ بۆ گۆڕانی داڵانه‌کانی داگیرکه‌ریی تورکیایه‌. بۆ وێنه‌ به‌سرانی داڵانی ئه‌مه‌ریکا له‌ پاکساته‌نه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌فغانستان له‌ ڕێگای نۆکه‌ندی خه‌یبه‌ره‌وه‌ که‌ پاش سه‌رکه‌وتنی پارتی "بزووتنه‌وه‌ دادی پاکستان" له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی پارێزگای په‌شتووی خه‌یبه‌ر په‌ختونخوا له‌ وڵاتی پاکستان ڕوویدا.
دووهه‌م ئه‌وه‌یکه‌ تورکیا له‌ سه‌رده‌می په‌یمانی ئاشتیی لۆزنه‌وه‌ (1922) که‌ سنووره‌کانی ئێستای دیاری کراوه‌، هه‌میشه‌ باسی له‌ موڵکیه‌تی ویلایه‌تی مووسڵی پێشوو کردووه‌ که‌ تا ڕاده‌یه‌ک ده‌که‌وێته‌ سه‌ر کوردستانی ئێستای عێراق. له‌ ئێستادا یه‌که‌کانی تورکیا له‌ ناوچه‌ی باشیکی ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا سه‌قامگیر بوونه‌. سوپای تورکیا هه‌م له‌ باکووری کوردستان (له‌ تورکیا) و هه‌م باشووری کوردستان (ئه‌و ناوچانه‌ی تورکیا له‌ عێراق و سووریا داگیری کردوون) له‌ دوو لاوه‌ کوردستانی گه‌مارۆ داوه‌. ئیمکانی هه‌یه‌ تورکیا وه‌سوه‌سه‌ ببێت که‌ هێرش بکاته‌ سه‌ر کوردستان و کێشه‌ی کورد بۆ هه‌میشه‌ یه‌کلایی بکاته‌وه‌.
ناوچه‌ی پارێزراوی ئه‌مه‌ریکا له‌ کوردستان
هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی له‌ وتاری "ناوچه سوننه‌کان دوای داعش؛ داگیرکران له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی سوننه‌" ئاماژه‌م پێکردووه‌، ڕێککه‌وتنه‌کانی پاش شه‌ڕ پێویسته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای که‌مترین داگیرکرانی بیانی بنیات بنرێن. له‌و شوێنانه‌دا که‌ پێکهاته‌ی حکوومی هه‌بوونی نییه‌ (وه‌کوو ناوچه‌ی عه‌ره‌بی سوننه‌)، حکوومه‌تی سه‌پێندراو دامه‌زرێت و له‌و ناوچانه‌شدا که‌ پێکهاته‌ی حکوومی هه‌یه‌ وه‌کوو کورد و شیعه‌، ته‌نیا چه‌ند هه‌رێمی پارێزراو پێویستن.
له‌ لایه‌که‌وه‌ حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان پێوه‌ندیه‌کی دۆستانه‌ی له‌گه‌ڵ تورکیای دراوسێ هه‌یه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌رییه‌که‌ی کوردستانی سووریا به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی YPG و سه‌ر به‌ PKK بوون پێوندییه‌کی نه‌یارانه‌ی له‌گه‌ڵ وڵاتی تورکیا هه‌یه‌. که‌واته‌ هه‌موو چاره‌سه‌رێکی سه‌قامگیر بۆ ئه‌م کێشه‌ دژواره‌ پێویسته‌ بریتی بێت له‌ لکاندنی کوردستانی سووریا و حکوومه‌تی هه‌رێمی کوردستان له‌ هه‌ولێر که‌ پێوه‌ندییه‌کی دۆستانه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌نقه‌ره‌ هه‌یه‌.
ئاماژه‌م به‌وه‌ش کردبوو که‌ ئه‌مه‌ریکا و ڕووسیا نابێ له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌پێندراوی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌شدار بن به‌ڵام ده‌بێ بۆ ماوه‌یه‌کی کاتی حکوومه‌تی خۆجێیه‌که‌ بپارێزن و ئاسایشی دابین بکه‌ن.
له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست جیا له‌ ئیسرائیل، ته‌نیا شوێنێک که‌ ئه‌مه‌ریکا تێیدا خۆشه‌ویسته‌ کوردستانه‌. که‌واته‌ ئه‌مه‌ریکا ده‌بێ به‌دامه‌زراندنی ناوچه‌یه‌کی پارێزراو، ئه‌منییه‌تی کوردستانی عێراق و سووریا به‌رامبه‌ر به‌ ویسته‌ زیاده‌خوازانه‌کانی سوپای تورکیا و عێراق و پاشماوه‌کانی داعش ده‌سته‌به‌ر بکات.
چه‌ند ده‌سته‌به‌ریه‌ک بۆ کوردستان و تورکیا
هێزه‌کانی پاراستنی ئه‌مه‌ریکا، ته‌نیا پاش سه‌قامگیربوونی سووریا و عێراق و پاش کشانه‌وه‌ی هێزه‌ داگیرکه‌ره‌کانی تورکیا له‌ باکووری عێراق و سووریا کوردستان چۆڵ ده‌که‌ن.
ئه‌مه‌ریکا بۆ پاراستنی کوردستان به‌رامبه‌ر تورکیا و ده‌وڵه‌ته‌کانی عه‌ره‌ب و هه‌روه‌ها پاراستنی ئاشووری، تورکمان، ئێزدی و دیکه‌ی که‌مینه‌کانی ناوچه‌که‌ به‌رامبه‌ر زیاده‌خوازیی کورده‌کان باشتر ئه‌وه‌یه‌ بنکه‌ چکۆله‌ سه‌ربازییه‌کانی له‌ کوردستان بهێڵێته‌وه‌.
له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی تورکیا به‌رامبه‌ جیایی خوازانی کورد و له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندیی تورکیا له‌ ناوچه‌که‌دا، کوردستان به‌شێکه‌ له‌ یه‌کگرتووی تورکی له‌ نێوان تورکیا، ئازه‌ربایجان و ئاکامیشدا تورکمه‌نستان و ئوزبه‌کستان که‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌سه‌ڵاتی عه‌ره‌ب له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و زاڵێتی ڕووسیا له‌ ئاسیای ناوه‌ندی ده‌وه‌ستێته‌وه‌.
که‌مینه‌ ناعه‌ره‌به‌کانی ناوخۆی کوردستان
وه‌ک چۆن پێشتر وترا، کوردستان ته‌نیا چه‌مسه‌ری سه‌قامگرتوویی له‌ عێراق و سووریایه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌یکه‌ نوێنه‌رانی که‌مینه‌ دراوسێکانی کوردستان وه‌کوو ئاشووریه‌ مه‌سیحییه‌کان، فه‌یلیی شیعه‌، شه‌به‌کی قزڵباش، تورکمانی شیعه‌ و سوننه‌ و عه‌له‌وی و هه‌روه‌ها ئێزدی کاکه‌ییه‌کان وه‌ک پێشوو پاڵ به‌ وێنای عێراق و سووریای فره‌فه‌رهه‌نگییه‌وه‌ بده‌ن کارێکی ناژیرانه‌یه‌.
ئاکامی ئه‌م وێنا هه‌ڵه‌یه‌، کۆچی به‌کۆمه‌ڵی که‌مینه‌کانی عێراق و سووریا بۆ ئه‌مه‌ریکا و ئه‌ورووپا بوو. ئه‌مه‌ش مه‌ترسیی ئه‌وه‌ی تێدا به‌دی ده‌کرێت که‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که‌ لانکی مه‌سیحیه‌ت و دیکه‌ی ئایینه‌کانه‌ چیدی مه‌سیحی یان خۆ هیچ که‌مینه‌یه‌کی دیکه‌ی تێدا نه‌دۆزرێته‌وه‌، ته‌نیا دیامانی به‌رچاو بۆ ڕاگرتن و پاراستنی ئه‌م که‌مینه‌گه‌له‌، ناو کوردستانێکه‌ که‌ ئامێزی بۆ په‌نابه‌رانی تێکڕای که‌مینه‌کان له‌ کاتی هێرشی داعش کرده‌وه‌ و به‌رگرییان لێکردن.
پاش هه‌موو ڕووداوه‌کان، چیدی نابێ ئه‌م پرسیاره‌ بکرێت که‌ باشتره‌کێ حوکمی کێڵگه‌ نه‌وتییه‌کانی که‌رکووک بکات. عه‌ره‌به‌کان سه‌لماندیان که‌ لێهاتوویی ئه‌وه‌یان نییه‌. هه‌ڵسوکه‌وتی شیعه‌ له‌گه‌ڵ دیکه‌ی عێراق له‌ ساڵه‌کانی 2013 و 2014 زۆر ناله‌بار بوو و سوپای عێراق له‌ ساڵی 2014 له‌ باکووری ئه‌و وڵاته‌ تێکشکێندرا. سوننه‌یش ته‌نیا داعشیان دۆزیه‌وه‌. بۆیه‌ش ناوچه‌ی پارێزراوی ئه‌مه‌ریکا ده‌بێ کوردستان و تێکڕای به‌شی که‌مینه‌کانیش له‌ خۆوه‌ بگرێت.
ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ پارێزگای مووسڵدا واته‌ نیشتنگه‌ی هه‌مووی کورد، ئاشووری، ئێزدی، شه‌به‌ک و کاکه‌یی له‌ شه‌نگال و له‌ ناو ته‌لعه‌فه‌ر تا ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا و ئاکری و له‌وانیش شاره‌کانی سه‌ده‌ی ناوه‌ڕاست وه‌کوو نه‌ینه‌وا و نه‌مروود و هه‌روه‌ها ڕۆژهه‌ڵاتی مووسڵ و له‌ پارێزگای که‌رکووکیش بریتی له‌ شوێنی کورد و تورکمان و کاکه‌یی هه‌ڵاوێر له‌ حه‌ویجه‌ی عه‌ره‌ب نشین ده‌بێت.
به‌ره‌و باشوور تێکڕای نیشتنگه‌کانی فه‌یلی و تورکمان له‌ دوزخورماتوو له‌ ناو کفری تا مه‌نده‌لی. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ندێک له‌ شاره‌کانی فه‌یلی و تورکمان له‌ ژێر کۆنتڕۆڵی سوپای عێراقی شیعه‌ بن، لکاندنی ئه‌وانیش به‌ ناوچه‌ی پارێزراوی ئه‌مه‌ریکا، به‌رامبه‌ر داهاتووی نادیاری ناوخۆی ده‌وڵه‌تی عه‌ره‌بی عێراق ده‌یانپارێزێت.
که‌مینه‌کان له‌ عێراق و سووریای فره‌هۆزی نامێننه‌وه‌
چیرۆکی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ڕاشکاوانه‌ پیشانی دا که‌ سیاسه‌توانانی که‌مینه‌کان پێویسته‌ ڕیاڵیستانه‌ بجووڵێنه‌وه‌. نوێنه‌رانی ئاشوورییه‌ مه‌سیحییه‌کان تووشی ئه‌و خولیانه‌ هاتبوون ته‌نیا عێراقی یه‌کگرتوو و فره‌هۆزی ده‌بێت به‌ نیشتمان بۆیان. ئه‌نجامی ئه‌م سیاسه‌ته‌ش بوویه‌ داگیرکرانی شاره‌کانیان واته‌ حه‌مدانیه‌ و ته‌ل که‌په‌ له‌ لایه‌ن داعش و خاپوور بوونی شاره‌ کۆنینه‌کانی نه‌ینه‌وا و نه‌مروود.
زۆربه‌ی شیعه‌ فه‌یلییه‌کان و شه‌به‌ک و تورکمانیش له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی 2005 به‌ملاوه‌ ده‌نگیان داوه‌ته‌ پارته‌ عه‌ره‌به‌ شیعه‌کانی باشووری عێراق. ئه‌نجامی ئه‌م بژاره‌ ناڕیاڵه‌ش سووکه‌یه‌تیی چه‌کدارانی داعش به‌ مزگه‌وت و ماڵ و خه‌ڵکی شیعه‌ له‌ هه‌موو شاره‌کانیان له‌ ته‌لعه‌فه‌ره‌وه‌ تا شاره‌بان (میقدادیه‌). باکووریان واته‌ عه‌ره‌بی شیعه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک بژارێکی ڕێئاڵ نییه‌ و ته‌نیا بژاری گونجاو بۆ ئه‌وان یا کوردستانه‌ یان خۆ عه‌ره‌بی سوننه‌ی پێش داعش.
زۆری لێ تێپه‌ڕ نه‌بووه‌ که‌ تورکمانه‌کانی سووریا به‌چاوی خۆیان دیتیان مانه‌وه‌یان له‌ سووریا زۆر نه‌کراوه‌. حکوومه‌تی سووریا و ڕووسیا به‌ بیانووی "شه‌ڕ له‌گه‌ڵ تیرۆریستانی ئیسلامخواز" گونده‌کانی ئه‌وانیان بوردومان کرد و هه‌ر ئه‌مه‌ش بوویه‌ هۆی ته‌نگژه‌ی مه‌ترسیداری داخستنی فڕۆکه‌ ڕووسیه‌که‌ له‌ لایه‌ن تورکه‌کانه‌ و له‌ نۆڤێمبێری 2015.
پاراستنی که‌مینه‌کان له‌ کوردستانی سه‌ربه‌خۆ
کورده‌کان له‌ سه‌رده‌می داگیرکردنی عێراق به‌ده‌ستی ئه‌مه‌ریکا جه‌نایه‌تی زۆریان دژ به‌ ئاشووریه‌ مه‌سیحییه‌کان و تورکمانی موسڵمان، شه‌به‌ک و ئێزدی و دیکه‌ی که‌مینه‌کان ئه‌نجام دا. نابێ ڕۆڵی کورده‌کان له‌ کۆمه‌ڵکۆژیی ئه‌رمه‌نییه‌کان، ئاشووریه‌کان و یۆنانییه‌کان به‌ده‌ستی ده‌وڵه‌تی عوسمانی له‌ ساڵی 1915 له‌ بیر بکه‌ین. که‌واته‌ هیچ پاساوێک له‌ ئارادا نییه‌ که‌ هه‌ڵسوکه‌وتی کورده‌کان له‌گه‌ڵ ئه‌م که‌مینه‌گه‌له‌ له‌مه‌به‌دواشه‌وه‌ له‌ هه‌موو ڕوانگه‌یه‌کدا ڕێکوپێک بێت. به‌ڵام ده‌کرێ ئاسایش بۆ که‌مینه‌کان دابین بکرێت. تا ئێستا هیچ ده‌وڵه‌تێک سه‌ربه‌خۆیی کوردستانی به‌ فه‌رمی نه‌ناسیوه‌. که‌واته‌ ده‌کرێ سه‌ربه‌خۆییه‌ هێزه‌کییه‌که‌ی کورد به‌ چه‌ند مه‌رجێکه‌وه‌ ببه‌سرێته‌وه‌ له‌وان ده‌سته‌به‌رکردنی مافی که‌مینه‌کان له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی ڕێک هاوشێوه‌ی کرۆواته‌کان که‌ له‌ فێدراسیۆنی بۆسنیا و هێرزیگۆڤین بوونه‌ته‌ خاوه‌نی کانتۆنی تێکه‌ڵاوی کرۆوات و که‌مینه‌ سێربیش له‌ کۆزۆڤۆ بوونه‌ خاوه‌نی ناوچه‌ی سێرب. که‌مینه‌کان له‌ کوردستانیش پێویسته‌ گه‌ره‌نتیی خۆیان بۆ پارێزراوبوونی زێده‌که‌یان هه‌بێت.
ده‌وڵه‌تی مالیکی پێش هه‌مووان پێکهێنانی 3 پارێزگای نوێی بۆ که‌مینه‌کان په‌سه‌ند کرد. ته‌لعه‌فه‌ر و دوزخورماتوو بۆ تورکمان و ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا بۆ ئاشووری، ئێزدی، شه‌به‌ک و کاکه‌ییه‌کان.
بڕیاربوو دوو پارێزگای دیکه‌ش بۆ که‌مینه‌کان دروست بکرێت: شه‌نگال بۆ ئێزدییه‌کان و خانه‌قین بۆ فه‌یلییه‌کان.
ئه‌م شێوه‌ ڕێککه‌وتنه‌ کانتۆنییه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌ر دوو لایه‌ن ده‌بێت. له‌و لاوه‌ کورده‌کان ده‌ستیان ده‌گاته‌ نیشتمانی خولیاکانیان و کوردستان به‌ باشترین شێوه‌ی ده‌که‌وێته‌ ده‌ستیان، له‌ هه‌مان کاتیشدا خۆبه‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی که‌مینه‌کان له‌ یاسای بنه‌ڕه‌تی ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت.
کانتۆنه‌ کوردیه‌کان
دۆخی کانتۆنی له‌ کوردستان به‌ستێنی هه‌بوونی زمانی فه‌رمیی جۆراوجۆر وه‌کوو کوردیی کرمانجی، سۆرانی و فه‌یلی و هه‌روه‌ها زمانه‌کانی تورکمانی و ئاشووریش ده‌سته‌به‌ر ده‌کات.
یه‌کێک له‌ هه‌له‌کانی شێوازی کانتۆنی ده‌توانێت لکاندنی کانتۆنه‌کانی کورد به‌پێی ناوچه‌ مێژوویی له‌گه‌ڵ کانتۆنی که‌مینه‌کان بێت. به‌م پێیه‌ هه‌ر کام له‌ 3 ناوچه‌ی کوردی ده‌توانێت بریتی بێت له‌ 5 کانتۆن که‌ سه‌رجه‌م ده‌کاته‌ 15 کانتۆن.
له‌ ناوچه‌ی ژێرده‌سه‌ڵاتی پارتی دیموکراتی کوردستان ده‌کرێ کانتۆنه‌کانی سه‌ند، بادینان، سۆران و حزبان پێکبێن که‌ ناوه‌نده‌کانیان ده‌بنه‌ دهۆک، ئاگری، ڕواندز و هه‌ولێر. کانتۆنی پێنجه‌میش ڕۆژهه‌ڵاتی مووسڵه‌ له‌ که‌ناره‌کانی ڕۆژئاوای ڕووباری دجله‌.
له‌و ناوچانه‌ی هه‌ر له‌ مێژه‌وه‌ له‌ ده‌ستی یه‌کێتیی نیشتمانیدا بوون ده‌کرێ کانتۆنه‌کانی بابان، بێجهێن، گه‌رمیان، به‌رزه‌نج و هۆرامان دابمه‌زرێن که‌ پێته‌خته‌کانیان ده‌بنه‌ سلێمانی، کوێ سه‌نجه‌ق، که‌رکووک، کفری و هه‌ڵه‌بجه‌.
له‌ کۆتاییشدا له‌ ناوچه‌کانی کوردستانی سووریا که‌ ئێستا له‌ کۆنتڕۆڵی پارتی یه‌کێتی دیموکراتیکه‌ (HDP) کانتۆنه‌کانی جزیره‌، کۆبانی، عه‌فرین و شه‌هبا که‌ هه‌ر ئێستاش پێکهاتوون و ناوه‌نده‌یانیان ده‌بنه‌ قامیشلوو، کۆبانی، عه‌فرین و مه‌نبه‌ج. ده‌کرێ کانتۆنی خابوور به‌ ناوه‌ندی حه‌سه‌که‌ش پێیان زیاد بکرێت.
کانتۆن/ ناوچه‌ی که‌مینه‌
له‌ ناوچه‌ی که‌مینه‌کاندا ده‌کرێ 4 کانتۆنی تورکمان بوونیان هه‌بێ: سێ کانتۆن له‌ عێراقی ئێستا و کانتۆنێکیش له‌ سووریا ئێشتا که‌ پێته‌ختیان ده‌کاته ته‌لعه‌فه‌ر، دوزخورماتوو، که‌رکووک و جرابلۆس.
سه‌باره‌ت به‌ که‌رکووک گه‌ڕه‌که‌کانی باشوور و تورکمانه‌کان ده‌توانن ببنه‌ کانتۆنی تورکمانیی که‌رکووک و له‌ هه‌مان کاتدا گه‌ڕه‌که‌کانی باکوور و کورد ببنه‌ پێته‌ختی کانتۆنی کوردی نیشینی گه‌رمیان. که‌رکووکی تورکمان ناوچه‌ کاکه‌ییه‌کانی باشووری که‌رکووک له‌ خۆ ده‌گرێته‌وه‌.
سێ کانتۆنی ئاشووریی مه‌سیحیش ده‌کرێ درووست بکرێن. له‌ ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا کانتۆنه‌کانی ئاشووریی نه‌مروود و نه‌ینه‌وا له‌ ناوه‌ندێتی حه‌مدانیه‌ و ته‌ل که‌په‌ (ته‌ل کیف) دامه‌زرێن و له‌ باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی سووریاش کانتۆنی تور عابدین (وه‌بیرهێنه‌ری کوێستانی پاڵده‌ستی تورعابدین له‌ تورکیا) له‌سه‌ر ناوچه‌ی ته‌ل ته‌عمه‌ر له‌ که‌ناری ڕووباری خابوور به‌ پێکهاته‌ی گه‌ڕه‌که‌ ئاشوورییه‌کانی شاری مالکیه‌، حه‌سه‌که‌ و شارۆچکه‌کانی نێوان قامیشلوو و بێئرئرلحلوو- که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خاکی کانتۆنی تور عابدین- دابمه‌زرێت.
فه‌یلیه‌ شیعه‌کانیش ده‌توانن کانتۆنی گۆران له‌سه‌ر ناوه‌ندی خانه‌قین و شه‌به‌که‌کان، کاکه‌ییه‌کان و باجلانه‌کانیش ده‌توانن کانتۆنی شه‌به‌ک له‌ ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا له‌سه‌ر ناوه‌ندی باشیک دابمه‌زرێنن.
دواجار ئێزدییه‌کانیش ده‌توانن دوو کانتۆنیان هه‌بێت، شه‌نگال له‌ کوێستانه‌کانی شه‌نگال له‌ نزیکی سنووری سووریا و ئیزه‌دخان به‌ ناوه‌ندی عه‌ین سفین و لالش، شاری پیرۆزی ئێزدیه‌کان، له‌ ده‌شته‌کانی نه‌ینه‌وا.
 ----------------------------------
* لادیسلاو گاراسی خه‌ڵکی سڵوڤاکیا و دانیشتووی کۆماری چێکه‌. ناوبراو پسۆڕی جوگرافیای سیاسییه‌ و توێژینه‌وه‌کانی له‌سه‌ر شوناسی ئیتنیکی- سیاسی خڕ کردۆته‌وه‌. گاراسی له‌ دۆخی پاش له‌ شه‌ڕدا له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست، ئه‌فریقیا و ئاسیا چاوه‌دێری هه‌ڵبژاردن بووه‌ و له‌ "ناوه‌ندی فه‌رهه‌نگی و فێرکاریی ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌ورووپا" له‌ بواری جوگرافیای سیاسی، نه‌ته‌وه‌خوازی، پێکدادانی هۆزی و یه‌کگرتوویی له‌ ئه‌ورووپا وانه‌ ده‌ڵێته‌وه‌.
 
 

کۆدی بابه‌ت: 67227  |  به‌روار: ۱۳۹۵/۱۰/۱۸  |  کاتژمێر: 14 : 4

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
دوایین هه‌واڵه‌کان
مێهرەجانی شێعری کوردی "وەحدەت" لە کرماشان بەڕیوە دەچێت
بینا مێژوییەکانی شارێ ورمێ نۆژەن دەکرێنەوە
کاردانەوەی جێگری مەجلیس بە ڕەخنەکانی سەر گەڵاڵەی گواستنەوەی ئاو لە ئازەریجانی ڕۆژئاوا بۆ تەوڕێز
هەسەدە گەڕەکێکی دیکەی ڕەقەی کۆنتڕۆڵ کردەوە
ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراوە لە وان تەقێندرانەوە و دوو دانیشتووەکەی کوژران
پەنا بردنه بەر ئۆپەراسیۆنی سەربازی بۆ بەڕێوه بردنی ڕێفراندۆمی هەرێمی کوردستان بژاردەی ئێمه نییه
وەزشوانێکی سنەیی بانگهێشتی هەڵبژاردەی نیشتمانی بیلیاردی گەورەساڵانی ئێران کرا
هیچ بڕیارێک سەبارەت بە دواخستنی ڕیفراندۆم دەرنەکراوە
دانیشتنێکی پسپۆڕانەی ئەدەبی له کوردستان بەڕێوه دەچێت
ئۆپەراسیۆنی هاوبەشی ئێران و تورکیا له دژی پەکەکە ڕەتکرایەوە
تەرمی بەسیجی شەهید لە شنۆ ئەسپاردە کرا
پشتیوانی ئەمریکا لە یەکپارچەیی و یەکگرتوویی عێراق و دژایەتیی هەر جۆرە هەنگاوێکی دابەشکارانە
کۆتایی هاتنی رێگەی ئاسنی هەمەدان – سنە لە ساڵی ٩٧
Wezîrê Amerîkayê yê Bergiriyê tê Hewlêrê ku bi Barzanî re bicive
Rûsya: Me 200 çekdarên DAIŞ`ê kuştin
ئیمکانات