ئایا 2017 بۆ میدیاکانی تورکیا ساڵێکی باشتر ده‌بێت؟/ ئاره‌زوو گیبۆلایووڤا
به‌شی تورکیا- ئامرازی سه‌ره‌کیی ده‌وڵه‌ت تۆمه‌تبارکردنی ڕۆژنامه‌وانان به‌ پشتیوانی له‌ ڕێکخراوی تیرۆریستیی فه‌تحوڵڵا گوله‌ن یان هەمان (FETO)یه‌. ده‌وڵه‌ت ئه‌و ڕۆژنامه‌وانانه‌ش که‌ ڕووداوه‌کانی ناوچه‌ کوردنشینه‌کانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌و وڵاته‌ ڕووماڵ ده‌که‌ن به‌ توندی سه‌رکوت ده‌کات.
له‌ حاڵێکدا ته‌نیا 2 حه‌فته‌ له‌ ساڵی 2016 مابوویه‌وه‌، عایشه‌ نوور ئه‌سلان هه‌واڵنێری له‌ مێژینه‌ی ته‌له‌فزیۆن له‌ به‌رنامه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆدا ده‌ستی له‌کار کێشایه‌وه‌. ناوبراو ڕۆژی 16ی دێسێمبێر له‌ لێدوانێک بۆ به‌رنامه‌ی میدیا ماحالسی (میدیایی ناوچه‌یی) له‌ ته‌له‌فزیۆنی هالک تی.ڤی هۆکاری داخرانی به‌رنامه‌ی هه‌واڵده‌ری سیاسیی "ڕۆژانه‌"ی شرۆڤه‌ کرد:
ئه‌و له‌ وته‌گه‌لێکدا که‌ له‌ ماڵپه‌ڕی ئێنگلیزی زمانی "دقیقه‌"ی تورکیا بڵاو کرایه‌وه‌، وتی: جارجار، بێده‌نگی گه‌وره‌ترین هاواره‌. ئێمه‌ گه‌یشتووینه‌ته‌ کۆتایی میدیا ماحالسی. ناتوانم وابنوێنم که‌ هه‌موو شتێک له‌ تورکیادا ئاسایی و سروشتیه‌، له‌ کاتێکدا 146 ڕۆژنامه‌وان له‌ زینداندان. من به‌ بێده‌نگی هاوار ده‌که‌م!
بێ گومان ساڵی 2016 بۆ ڕۆژنامه‌وانیی تورکیا کاره‌سات بوو. ماوه‌یه‌کی کورت پاش ده‌ست له‌ کار کێشانه‌وه‌ی ئه‌سلان، ئه‌حمه‌د شیک ڕۆژنامه‌وانی به‌رجسته‌ی ئه‌و وڵاته‌ به‌ تاوانی "بانگه‌شه‌ بۆ ڕێکخراوێکی تیرۆریستی" و "خراپ کردنی ناوی کۆماری تورکیا و دام و ده‌زگاکانی" له‌ تویته‌کان، وتاره‌کان و ڕاده‌ربڕینه‌ گشتییه‌کانی ده‌ستگیر کرا.
ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژ پاش ئه‌وه‌ش، شه‌ش ڕۆژنامه‌وانی دیکه‌ قۆڵبه‌ست کران.
جێگری به‌ڕێوه‌به‌ری FTHA Derja okatan (لێژنه‌ی پاڵپشتی له‌ ڕۆژنامه‌وانان) و چوار ڕۆژنامه‌وانی دیکه‌ش له‌ ماوه‌ی 4 ڕۆژدا قۆڵبه‌ست کران.
له‌ سه‌رده‌می ڕووداوه‌کانی 15ی جووڵایه‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت ڕایگه‌یاند کووده‌تا بووه‌ و لانی که‌م 270 که‌سی تێدا کوژراون، هێرش بۆ سه‌ر میدیاکان به‌ شێوه‌یه‌کی به‌ربڵاو به‌رز بۆته‌وه‌. به‌ڵام میدیا سه‌ربه‌خۆکان پێشتر له‌وه‌ش هه‌ر کێشه‌یان هه‌بوو.
ڕێکخراوی هه‌واڵنێرانی بێ سنوور که‌ ناوەندەکەی له‌ پاریسدایه‌ له‌ ڕاپۆرتی بارودۆخی میدیاکان له‌ ساڵی 2016 (به‌پێی داتاکانی ساڵی 2015) نووسیی:
ڕه‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان سه‌رۆک کۆماری تورکیا ده‌ستی کردۆته‌ هێرش بۆ سه‌ر میدیاکانی ئه‌و وڵاته‌. ڕۆژنامه‌وانان ئازار ده‌درێن و زۆربه‌یان تۆمه‌تبار کراون به‌وه‌ی سووکایه‌تییان به‌ سه‌رۆک کۆمار کردووه‌ و ئینته‌رنێت به‌ شێوه‌یه‌کی سیستەماتیک سانسۆر ده‌کرێت.
دۆخی ناوچه‌که ‌-شه‌ڕی سووریا و هێرشی تورکیا دژ به‌ په‌که‌که‌- گوشاری زیاتری خستۆته‌ سه‌ر میدیاکان. میدیاکانیش به‌ تیرۆریزم تۆمه‌تبار کراون و به‌مه‌شه‌وه‌ میدیا و کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی به‌رامبه‌ر مڵهۆرییه‌تی ئه‌ردۆغان که‌ هه‌ر ڕۆژه‌ و زیاتریش ده‌بێت به‌رخۆدان ده‌که‌ن.
به‌رخۆدان تا که‌نگێ درێژه‌ی ده‌بێت؟
ئامرازی سه‌ره‌کیی ده‌وڵه‌ت تۆمه‌تبار کردنی ڕۆژنامه‌وانان به‌ پشتیوانی له‌ ڕێکخراوی تیرۆریستیی فه‌تحوڵڵا گوله‌نه‌. ئه‌نقه‌ره‌ ئه‌م ناوه‌ بۆ شوێنکه‌وتووانی بزووتنه‌وه‌ی گوله‌ن (که‌ فه‌تحوڵڵا گوله‌ن زانای ئایینیی دانیشتووی ئه‌مه‌ریکا دایمه‌زراندووه‌) به‌ کار ده‌بات.
ئه‌نقه‌ره‌ ده‌ڵێت ڕێکخراوی گوله‌ن داڕێژه‌ری کووده‌تاکه‌ی 15ی جوولایه‌.
ده‌وڵه‌ت هه‌روه‌ها ئه‌و ڕۆژنامه‌وانانه‌ی ڕووداوه‌کانی ناوچه‌ کوردنشینه‌کانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی وڵات ڕووماڵ ده‌که‌ن به‌ توندی سه‌رکوت ده‌کات.
هێزه‌کانی ده‌وڵه‌ت به‌ پێشێلکاریی سیسته‌ماتیکی مافی مرۆڤ له‌و ناوچه‌یه‌دا تۆمه‌تبار کراون.
بۆ وێنه‌، پاش ئه‌وه‌ی پۆلیس سه‌لاحه‌ددین ده‌میرتاش و فیگن یۆکسکداغ هاوسه‌رۆکانی پارتی سه‌ر به‌ کورده‌کان، HDP و 9 نوێنوه‌ری دیکه‌ی ئه‌و پارته‌یان قۆڵبه‌ست کرد، چه‌ند هێرشێک کرایه‌ سه‌ر نووسینگه‌ی ڕۆژنامه‌کان و ده‌وڵه‌ت فه‌رمانی دا هه‌موو ته‌کنۆلۆژیاکانی بواری وێب دابخرێن.
زۆرتر ئه‌و میدیانه‌ی که‌وتنه‌ ‌ژێر کاریگه‌ری ئه‌م فه‌رمانه‌ که‌ ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌ستۆکه‌یان ڕووماڵ ده‌کرد.
ته‌شه‌نه‌ سه‌ندنی شه‌ڕی ئه‌نقه‌ره‌ دژ به‌ میدیاکان له‌ چه‌ندین مانگ پێش کووده‌تای بێئاکامی جوولای پێشبینی ده‌کرا. نیشانه‌ی ئه‌و دۆخه‌ له‌ وتاره‌که‌ی ئه‌ردۆغان له‌ ڕێکه‌وتی مانگی مارچی 2016 دیار بوو. ناوبراو داوای کرد پێناسه‌ی تیرۆریزم به‌ربڵاوتر بکرێته‌وه‌ تا وه‌کوو پشتیوانانی تیرۆریش له‌ خۆوه‌ بگرێت. له‌و کاته‌وه‌ تا ئێستا شرۆڤه‌ی زۆر له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ کراوه‌تەوە.
ئه‌م وتارانه‌ ڕێک له‌و مانگه‌دا بوون که‌ ده‌سته‌یه‌ک که‌سایه‌تیی ئاکادێمیک به‌ تۆمه‌تی بانگه‌شه‌ بۆ تیرۆریزم و داوا بۆ کۆتایی هێنان به‌ ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌منیی ده‌وڵه‌ت له‌ باشووری ڕۆژئاوای ئه‌و وڵاته‌ زیندانی کران.
سه‌ره‌تاکانی مانگی مارچ ده‌وڵه‌ت ڕۆژنامه‌وی "زه‌مان"ی که‌ گه‌وره‌ترین ڕۆژنامه‌ی تورکیا بوو و لایه‌نگری گوله‌ن ده‌ناسرا داخست. گوله‌ن هاوده‌نگی پێشووی پارتی ده‌سه‌ڵاتداری دادوگه‌شه بوو به‌ڵام کۆنتڕۆڵی نهێنی و به‌ربڵاوی به‌سه‌ر دادوه‌ره‌ پایه‌به‌رزه‌کان، دادستێنه‌کان و هێزه‌کانی پۆلیس، ئه‌وی خسته‌ به‌ره‌وڕووی ئه‌ردۆغان وه‌کوو ده‌سه‌ڵاتدارترین سیاسه‌توانی چه‌ند ده‌یه‌ی پێشووی تورکیاوە.
ته‌نانه‌ت پێش له‌ توندوتێژییه‌کانی جوولای، فه‌رمانی سه‌رکوتی میدیاکان ببوویه‌ داپه‌ڕێکی نه‌گۆڕی ده‌وڵه‌ت و له‌مدواییانه‌ و دوای هێرشه‌که‌ی سه‌ری ساڵی نوی بۆ کلووپێکی شه‌وانه‌ له‌ ئه‌سته‌نبۆڵ- که‌ ده‌گوترێت 39 که‌سی تێدا کوژرا- و هه‌روه‌ها تیرۆری باڵوێزی ڕووسیا له‌ 19ی دیسێمبێر، یه‌کسه‌ر ته‌شه‌نه‌ی سه‌نده‌وه‌.
سه‌رکوتی ئازادیی میدیاکان و سنووردارکردنی ئینته‌رنێت پێکه‌وه‌ ئه‌نجام درا.
به‌پێی به‌ڵگه‌کانی ماڵپه‌ڕی Engelli، ماڵپه‌ڕێکی سه‌ربه‌خۆ که‌ دۆخی ماڵپه‌ڕه‌ داخراوه‌کانی تورکیا پێوشوێنگری ده‌کات، زیاتر له‌ 115 هه‌زار ماڵپه‌ڕی تورکیا داخراون. ژماره‌ی ئه‌و ماڵپه‌ڕانه‌ی ساڵی ڕابردووش له‌ تورکیا داخراون، 105 هه‌زار و 958 ماڵپه‌ڕ بووه‌.
یه‌کێک له‌ که‌یسه‌کانی داخستنی تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له‌م دواییانه‌ پاش ئه‌وه‌ بوو که‌ داعش به‌رپرسیارێتیی کشتووبڕه‌ تۆقێنه‌ره‌که‌ی کلووپی شه‌وانه‌ی ئه‌سته‌نبۆڵی وه‌ئه‌ستۆ گرت و گرته‌یه‌کی ڤیدئۆیی بڵاو کرده‌وه‌ که‌ تێیدا چه‌ند پیاو که‌ به‌ وته‌ی خۆیان سه‌ربازی تورکی بوون له‌ به‌رده‌م کامێراکه‌ ده‌کوژران.
تورکیا پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ڤیدئۆکه‌ی داعش بۆ چه‌ند کاتژمێر تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سنووردار کرده‌وه‌.
کاربه‌ده‌ستانی تورکیا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رفراوان به‌کارهێنانی نه‌رم ئامێری سه‌رهێڵی بێ ناو نیشانکار سنووردار ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌م نه‌رم ئامێرانه‌ بۆ خۆدزینه‌وه‌ له‌ بڵوکه‌ کران و داخران له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌، که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گیرێت.
جێگای سه‌رسووڕمان نییه‌ که‌ یانه‌ی ئازادیی نیشته‌جێی واشنتۆن له‌ ڕاپۆرتی ساڵی 2016 سه‌باره‌ت به‌ "ئازادیی له‌ ئینته‌رنێت" تورکیای به‌ وڵاتێکی نائازاد ناساند. ئه‌و گرووپه‌ له‌ ساڵی 2014 و 2015 دۆخی ئینته‌رنێت له‌ تورکیای خستوویه‌ پله‌ی "تا ڕاده‌یه‌ک ئازاد"ه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌ردۆغان ئاوڕ له‌ ڕه‌خنه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان ناداته‌وه‌ و به‌م تازه‌ییانه‌ش ڕایگه‌یاندووه‌ "هێڵی سووری" ئه‌ورووپا بۆ ئازادیی چاپه‌مه‌نییه‌کان بۆی گرینگ نییه‌. ئه‌و وته‌گه‌له‌ نیشان ده‌ده‌ن ڕه‌نگه‌ ده‌ستگیری و ته‌نانه‌ت سه‌رکوتێکی زیاتر له‌م ساڵه‌دا به‌چاو ببینین.
سه‌رچاوه‌: گڵۆباڵ ڤۆیسێز
وه‌رگێڕان له‌ فارسییه‌وه‌: هیوا ڕوسته‌می زاده‌
 

کۆدی بابه‌ت: 67602  |  به‌روار: ۱۳۹۵/۱۰/۲۶  |  کاتژمێر: 14 : 30

FaceBook   Twitter   Delicious   Digg   Buzz   Google Bookmarks   ˜áæÈ  
ناردنی بۆچوون
ناو و شۆره‌ت:
ئیمه‌یل:
بۆچوون:
بۆچوونی نێردراو‬
هه‌واڵی پێوه ندیدار
دوایین هه‌واڵه‌کان
ئێزدییه‌کان له‌ ترسی شه‌ڕ ناوێرن بگه‌ڕێنه‌وه‌ شه‌نگال
ده‌بێت پاکێجی گه‌شتیاری بۆ سه‌رمایه‌دانه‌رانی که‌رتی تایبه‌ت له‌ مله‌ی سه‌ڵوات‌ئاوای سنه‌ ئاماده‌ بکرێت
دوو داواکاریی نوێنه‌ری شنۆ و نه‌غه‌ده‌ له‌ سه‌رۆک کۆمار سه‌باره‌ت به‌ ئه‌هلی سوننه‌ و ئیتنیکه‌کان
ناڕه‌زایی پاڵێوراوانی شۆرای شاری کرماشان له‌ حاڵی لێکدانه‌وه‌دایه‌
له‌سه‌دا 74ی خه‌ڵکی هه‌رێمی کوردستان پشتیوانی له‌ ڕیفراندۆم ده‌که‌ن
داوا له‌ به‌غدا ده‌کرێت هه‌مبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی جوداخوازانه‌ی مه‌سعوود بارزانی کاردانه‌وه‌ی هه‌بێت
فوئاد مه‌عسووم و به‌رهه‌م ساڵح له‌سه‌ر چاره‌سه‌ری کێشه‌ی به‌غدا- هه‌ولێر جه‌خت ده‌که‌نه‌وه‌
گردبوونه‌وه‌ی ناڕه‌زایی پاڵێوراوانی شۆرای شاری ئیلام به‌ ده‌ره‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌کان
کۆچی دوایی نەوشیروان مستەفا بکرێتە دەرفەتێک بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی کوردستان/ حەویجە خەریکە دەکرێتە پایتەختی داعش لە عێراق
ئه‌ده‌بیاتی کوردی له‌ ئه‌ده‌بی فارسییه‌وه‌
رەنگە گۆڕانیش وەک پەکەکەی دوای ئۆجەلان بێت
ئامانجی ئه‌مریکا له‌ پشتیوانیی سه‌ربازیی کورده‌کانی سووریا
فەرمانگەیێکی چاکسازی بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی ھەیکەلی نوێی وەزارەتی پێشمەرگە دروست دەکرێت
دوو ئه‌ندامی پارتی دیموکراتیکی گه‌لان له‌ سه‌روبه‌ندی ده‌رکردن له‌ په‌رله‌مانی تورکیان
به‌ توندی ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازی له‌ سووریا ئیدانه‌ ده‌که‌ین
ئیمکانات