انتشار:  پنج‌شنبه 17 آبان  ::  21:45

از منبج تا ادلب: زد وبندهای ترکیه در سوریه / پل ایدون

سرویس سوریه – توافق ادلب به هیچ وجه در راستای منافعی که ترکیه در سوریه دنبال کرده نیست. این توافق، که یکی از اهداف اصلی آن استفاده از گروه های مسلح افراطی حاضر در ادلب در جبهۀ شرق فرات در مقابل کردها است، در صورت موفقیت معادل انتقال ترور از سوریه و ادلب به خاک ترکیه خواهد بود و ممکن است به نقش ترکیه به عنوان یکی از بازیگران عمدۀ مؤثر بر آیندۀ سوریه آسیب بزند. با موفقیت این توافق، ترکیه قربانی جاه طلبی های سیاسی رهبری خود خواهد شد.

ترکیه در پنج ماه گذشته هم با ایالات متحده و هم با فدراسیون روسیه در خصوص سوریه توافق هایی کرده است تا از بروز درگیری در دو نقطۀ محل مناقشه در شمال این کشور جلوگیری کند.

نخست، در ماه ژوئن ترکیه همراه با ایالات متحده گام اول را برای حل مناقشات بر سر شهر کوچک عرب نشین منبج در شمال غربی سوریه برداشت. در ماه می 2016 ترکیه قبول کرده بود که با عملیات نظامی علیه دولت اسلامی عراق و شام (داعش) در این شهر با حمایت ایالات متحده مخالفت نکند. نیروهای آمریکایی از حملۀ نیروهای کرد – عرب ارتش دموکراتیک سوریه به داعش حمایت کردند. این نیرو توسط کردها تأسیس شد و تحت کنترل گروه کرد سوری یگان های مدافع خلق (YPG)، رقیب اصلی ترکیه در سوریه، است.

ترکیه در قبال این تساهل خود از ایالات متحده تضمین گرفت که پس از شکست داعش تنها مبارزان عرب ارتش دموکراتیک سوریه در شهر منبج بمانند، نه حتی یک عضو YPG. تا آن زمان خط قرمز ترکیه در شمال غربی سوریه حضور نیروهای YPG در غرب رودخانۀ فرات بود.

ترکیه هنوز می گوید ایالات متحده به تعهدات خود عمل نکرده است و از تابستان سال 2016 تا کنون بارها تهدید کرده است که با دخالت نظامی YPG را از این منطقه بیرون می کند. ایالات متحده در ماه مارس 2017 نیروهای خود را به منبج اعزام کرد تا از درگیری شبه نظامیان سوری تحت امر ترکیه با YPG جلوگیری کند.

توافق ماه ژوئن با ترکیه به منظور حل و فصل این تنش ها بود. واشنگتن قصد داشت با این پیشنهاد که از سوی رکس تیلرسون وزیر سابق امور خارجۀ ایالات متحده مطرح شد و ماه ها روی آن کار شده بود، از طریق گشت های مشترک میان نیروهای آمریکایی و ترک در حومۀ این شهر از این تنگنا خارج شود. نیروهای آمریکایی با موفقیت همتایان ترک خود را آموزش داده و برای این گشت ها آماده کردند و گشت زنی در نهایت از ابتدای این ماه آغاز شد. اما مشخص نیست آیا این گشت زنی ها به خروج YPG از منبج در آینده ای نزدیک منتهی خواهد شد یانه.

هم زمان با آغاز گشت های مشترک، ترکیه گلوله باران مواضع YPG در شمال شرقی سوریه را آغاز کرد، حمله ای که خطر یک جنگ مرزی میان YPG و ترکیه را در این بخش از سوریه به همراه دارد و می تواند بر نقشه راه مورد توافق در خصوص منبج تأثیر منفی بگذارد.

رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه اواخر ماه گذشته در این باره گفت: «ما مصمم هستیم به جای تلف کردن وقتمان در منبج، توجه خود را به شرق فرات معطوف کنیم، یعنی جایی که ترکیه از آنجا مورد تهدید قرار می گیرد.»

از این رو ، تنها زمان می تواند مشخص کند که آیا نقشه راه منبج واقعاً به جایی می رسد و آیا ترکیه می تواند با توافق با ایالات متحده در واداشتن YPG به عقب نشینی از این منطقۀ استراتژیک موفق شود، یا ناکام خواهد شد.

در ماه سپتامبر، تنها دو ماه پس از آغاز نقشه راه منبج، ترکیه در خصوص استان ادلب در شمال غربی سوریه به توافق دیگری با روسیه دست یافت. آنکارا قویاً با حملۀ حکومت سوریه به این استان، که تنها استان خارج از کنترل بشار اسد است، مخالفت می کند زیرا ممکن است به یک بحران انسانی منجر شود و باعث شود میلیون ها سوری به مرز ها هجوم برده و وارد ترکیه شوند.

در نتیجه ترکیه با روسیه به توافق رسید تا از این نتایج نامطلوب جلوگیری شود. هر دو کشور برای ایجاد یک منطقۀ عاری از تسلیحات و فعالیت های نظامی در ادلب کار کردند که گروه هیأت تحریر الشام، قوی ترین و خشن ترین گروه حاضر در ادلب را نیز شامل می شود. اگر چه همۀ سلاح های سنگین از منطقۀ اعلام شده خارج نشده اند، اما ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه گفت ترکیه به تکالیف خود بر مبنای توافق عمل کرده است. اما حکومت سوریه، که در توافق مذکور نقشی ندارد، استدلال می کند که ادامۀ حضور سلاح های سنگین در این منطقه «نشانۀ آن است که ترکیه راغب نیست به تکالیف خود عمل کند.»

اگر چه در نهایت تنها زمان مشخص خواهد کرد که هر یک از این توافق های ترکیه تا چه حد موفقیت آمیز بوده اند، اما در عین حال اقدامات اخیر تکیه نشان از آن دارند که این کشور هنوز بازیگر مهمی است که می تواند بر روند امور  در این دو منطقه تأثیر بگذارد. اما گفته می شود هر دو توافق بر مبانی مستحکمی استوار نیستند.

آرون استین از شورای آتلانتیک به احوال گفت: «این دو توافق با هم تفاوت دارند.»

وی گفت: «در ادلب ترکیه تا این لحظه از حملۀ نظامی حکومت سوریه جلوگیری کرده است، البته عمدتاً در نتیجۀ حمایت روسیه از تلاش های ترکیه برای خلع سلاح معارضان.»

استین با اشاره به حملات اخیر ترکیه به مواضع YPG در شرق فرات، گفت: «در منبج وضعیت نا مشخص است. ترکیه از اقدام نظامی در نزدیکی منبج استفاده می کند تا ایالات متحده را امتحان کند و امتیازات بیشتری از آن بگیرد.»

پروفسور جاشوا لندیس نیز معتقد است که اینک ترکیه بازیگری عمده در شمال سوریه است، اما به ماهیت بی ثبات توافق ادلب اشاره می کند.

لندیس گفت: «هم اسد و هم روسی ها تأکید می کنند که این یک توافق موقت است که باید به خلع سلاح و اخراج ستیزه جویان افراطی و همچنین بازگرداندن حاکمیت سوریه منتهی شود.»

اخیراً قدرت های اروپایی از درخواست ترکیه برای برقراری آتش بس پایدار در ادلب حمایت کردند.

لندیس گفت: «آنها هم نگران موج های دیگر پناهندگان به سوی اروپا هستند و هم نگرانند که ستیزه جویان حاضر در ادلب به آناتولی و از آنجا به اروپا راه پیدا کنند. آنها ترجیح می دهند این نیروها در ادلب بمانند، دقیقاً چیزی که سوریه و روسیه بر غیر ممکن بودن آن اصرار دارند.»

لندیس معتقد است توافق منبج «به توان نظامی ایالات متحده بستگی دارد.»

او گفت: «ترکیه شمشیر خود را کشیده و آن را تکان می دهد و تأکید می کند YPG باید در شمال سوریه پاک سازی شود و ایالات متحده نیز باید از آموزش و تجهیز مبارزان این گروه دست بردارد. به طور خلاصه، بخش هایی از سوریه که در کنترل ترکیه و ایالات متحده هستند، به هیچ وجه شاهد ثبات نیستند.»

عبدالله حاوز تحلیل گر مستقل مسائل خاورمیانه گفت این دو توافق برای اهداف مشابهی به عمل آمدند، اما جز در مورد آیندۀ مبهم آنها، در همه چیز با هم تفاوت دارند.

حاوز گفت: «تا این لحظه به نظر می رسد توافق با روسیه بر سر ادلب مؤثرتر و روشن تر بوده است، عمدتاً به این خاطر که تصمیم گیری در روسیه نیز مانند ترکیه مرکزی است و رهبران ترکیه و روسیه باه مدیدار کردند، هماهنگ شدند و توانستند در عزم خود راسخ باشند. اگر چه ما نمی دانیم آیندۀ ادلب چه خواهد شد، اما دست کم ترکیه و روسیه فعلاً توافق کرده اند  و نقشه راه کوتاه مدت مشخصی دارند.»

حاوز این ویژگی را دقیقاً برخلاف توافق منبج دانسته و گفت این توافق «مبهم و غیرقطعی است، تا حدی به این خاطر که ساختار تصمیم گیری در ایالات متحده بسیار پیچیده است.»

وی گفت: «ما شاهد بوده ایم که ترکیه و ایالات متحده چندین بار در سطح وزرا با هم دیدار کردند تا به توافقی دربارۀ گشت های مشترک دست یافتند و حتی ماه ها طول کشید تا عملاً به اجرا در آمد.»

کریم هاس تحلیل مسائل خاورمیانه در مسکو نیز گفت توافق ادلب «تا حدودی موفق بوده است، اما در حال حاضر برای روسیه رضایت بخش است.»

وی گفت: «این امر باعث می شود این توافق پابرجا بماند.»

هاس خاطر نشان کرد که برخی سلاح های سنگین با موفقیت از مناطق تعیین شده خارج شده اند و برخی از شبه نظامیان افراطی نیز بدون سر و صدا آنجا را ترک کرده اند. با وجود این، چنان که هاس می گوید، گروه های شبه نظامی خطرناک تر، به ویژه هیأت تحریر الشام، «مهلت تعیین شده تا 15 اکتبر را نادیده گرفته و توافق را رعایت نکردند.»

علاوه بر این، دو بزرگراه مهم M4 و M5 که استان ساحلی لاذقیه – محل سکونت اقلیت علوی و محل استقرار پایگاه هوایی روسیه – را به شهر شمالی و مهم حلب پیوند می دهند، همچنان بسته مانده اند. اگر ترکیه بتواند تا آخر سال جاری میلادی این بزرگراه ها را بازگشایی کند، ممکن است نشانۀ موفقیت بلند مدت توافق ادلب باشد.

هاس گفت: «احتمالاً اکنون مسکو ترجیح می دهد منتشر باشد و ببیند آنکارا برای واداشتن این گروه ها به ترک منطقۀ حائل ادلب چه کار می تواند بکند...»

این تحلیل گر فکر نمی کند آتش بس فعلی به یک آرایش دائمی منجر شود. وی گفت اگر چه این توافق تعداد موارد نقض آتش بس را نسبت به مدت پیش از آن کاهش داده است، اما نقض آتش بس دوباره دارد افزایش می یابد.

هاس گفت: «همان طور که پوتین نیز در نشست استانبول میان سران کشورهای ترکیه، روسیه، آلمان و فرانسه یک بار دیگر تأکید کرد، کرملین توافق ادلب را موقتی می داند و آماده است در صورت ادامۀ نقض آتش بس، در مبارزه با گروه های شبه نظامی از ارتش سوریه حمایت کند. به نظر می رسد مسکو تنها منتظر فرا رسیدن زمان مناسب برای عملیات ادلب است، نه چیز دیگر.»

حاوز انتظار دارد با توجه به تمرکز عناصر ضد اسد در ادلب – که آخرین منطقۀ قابل توجهی است که مخالفان مسلح حکومت سوریه هنوز در کنترل خود دارند – این استان «بدون یک توافق سیاسی قبلی میان روسیه و ترکیه مجدداً به کنترل حکومت سوریه در نخواهد آمد.»

به همین ترتیب، وی فکر نمی کند بتوان ارتش دموکراتیک سوریه یا YPG را بدون یک توافق سیاسی از شمال شرقی روسیه بیرون راند، زیرا ایالات متحده تصمیم گرفته است نیروهایش را در این کشور نگاه دارد و  همین امر به ارتش دموکراتیک جازه می دهد به درجه ای از خودمختاری دست پیدا کند.

این مناطق حدود یک سوم سوریه را شامل می شوند، البته بخش های کم جمعیت این کشور که «اهمیت آنها در این است که سبد غذایی سایر مناطق سوریه و غنی از منابع نفت و گاز هستند.»

ترکیه به شدت با خودمختاری یا خود گردانی کردهای سوریه در این مناطق مخالف است.

حاوز ترکیه را با توجه به مرزهای طولانی با سوریه و قدرت نظامیش، «یک بازیگر عمده و تأثیر گذار بر پیامدهای جنگ داخلی سوریه، به ویژه در بخش های شمالی این کشور» می داند. در نتیجه «طبیعی است که ترکیه بازیگر عمده ای در این جنگ باشد، به ویژه با توجه به این واقعیت که YPG پیوند مستقیمی با حزب کارگران کردستان (PKK) دارد؛ گروهی که از دهۀ 1980 در حال مبارزه با ترکیه است.»

وی گفت: «بنابراین، پیامد جنگ داخلی سوریه برای ترکیه موضوعی حیاتی است و من فکر می کنم هم روسیه و هم ایالات متحده این را می دانند.»

هاس توافق ادلب را در راستای منافعی که ترکیه دنبال کرده است نمی داند. وی گفت: «به باور من آنکارا با رسیدن به چنین توافقی خواسته یا ناخواسته پذیرفته است که ترور را از ادلب و به طور کلی از سوریه به قلمرو ترکیه وارد کند.»

وی استدلال می کند که ترکیه «می بایست این گروه ها را به خلع سلاح وادار کند، دسترسی آنها را به حمایت لجستیکی قطع کند و حتی راهی برای یک عملیات مشترک،  حرفه ای و حساب شده باز کند، به نحوی که عواقب منفی آن یا احتمال یک بحران انسانی را به حداقل برساند.»

به نظر هاس، به جای دنبال کردن این راه، که منطقی ترین روند است، «رهبری ترکیه گزینۀ متفاوت، پیچیده ای را انتخاب کرد که در دراز مدت مخرب ترین گزینه خواهد بود.»

وی گفت: «کاری که آنکارا می خواهد در آینده با این گروه ها بکند، معلوم نیست. به احتمال بسیار زیاد برخی از آنها از ترکیه عبور خواهند کرد.»

هاس پیش بینی می کند که اگر این توافق موفقت آمیز باشد، آنکارا از برخی از این گروه ها که از ادلب خارج شده اند «در یک عملیات نظامی در شرق رودخانۀ فرات استفاده خواهد کرد، که بسیار خطرناک به نظر می رسد.»

او گفت: «این که چرا ترکیه در سوچی با روسی ها به این توافق رسید، هنوز یک علامت سؤال است. در حالی که گفتگوها دربارۀ پروسۀ انتقال سیاسی و اصلاح قانون اساسی در جریان است، ترکیه از لحاظ نظامی خود را با ریسک بیرون گذاشته شدن از این روند مواجه می کند، رویدادی که ممکن است به نقش و جایگاه این کشور در شکل دادن به آیندۀ سوریه گرد میز مذاکره آسیب بزند.»

هاس گفت: «اگر توافق با موفقیت اجرایی شود، ترکیه بازیگر عمده ای در سوریه نخواهد بود، بلکه در عوض گروگان جاه طلبی های رهبری سیاسی خود خواهد شد.»

 

منبع: پایگاه خبری – تحلیل احوال

ترجمه: خبرگزاری کردپرس – سرویس سوریه

 

بیشتر بخوانید:

خشم اردوغان از گشت مشترک نظامیان آمریکایی و کردهای سوری / جاسپر مورتیمر

آیا روابط ترکیه با آمریکا عادی شده است؟ / ادوارد جی. استافورد

ارتش دموکراتیک سوریه گرفتار میان آمریکا و ترکیه / سیمون اسپیکمن کوردال

چرخش جدی ترکیه به سوی ایران روابط این کشور با آمریکا را به خطر انداخته است/ یاووز بایدار

میلیاردرهای اردوغان و شفافیت مالی و مالیاتی / مارک بنتلی

ترکیه به شرق فرات حمله خواهد کرد / سرکان دمیرتاش

نبرد کوبانی: مبارزۀ بشریت علیه تاریکی / گوکجان آیدوغان

نگاهی به وضعیت پناه جویان سوری در ارمنستان: کشوری که نمی خواهد پناه جویان سوری آن را ترک کنند / لورا سکوران

ملی گرایان ترکیه اردوغان را به پشت صحنه می رانند / یاووز بایدار

انحطاط حکومت فعلی ترکیه از منظر اندیشه های ابن خلدون / علی آغجاکولو

نشست چهار جانبۀ استانبول: فرصتی برای صلح در سوریه؟ / سرکان دمیرتاش

رضایتمندی ستم دیدگان: جامعه شناسی مقلوب / گوکهان باجیک

همگن سازی نهایی در ترکیه / چنگیز آکتار

پایان تکثر فرهنگی در مناطق کردنشین ترکیه / نورجان بایسل