کُردپرس-کارهای زیادی در خصوص تاریخ کُردها در دوران معاصر نوشته شده و هر کدام بُعدی از سرنوشت کُردها در صدوپنجاه ساله اخیر را به تصویر کشیده‌اند.برخی از این تاریخ نویسی ها توسط کسانی نگاشته شده که یا در کسوت شرق‌شناس اما در هیبت یک جاسوس خارجی و یا بعنوان کارگزاران دولتی ابرقدرت‌های آن زمان در میان کُردها به زندگی پرداخته و شَمه‌ای از هویت، فرهنگ، زبان و آداب و رسوم و مهمتر از همه سیاستگزاری یا سیاست‌پذیری مردم‌ کُرد در دوران بسیار مهم تقسیم‌ امپراطوری عثمانی در جنگ جهانی اول را روایت کرده‌اند که برای نسل امروز حقایق فراوانی را در دل خود جای داده است.

به تازگی دو ترجمه تاریخی از «رضا خیری مطلق» مترجم و پژوهشگر باسابقه آذربایجانی به چاپ‌ رسیده که به نوعی حکایت دوران‌ پر آشوب جنگ‌جهانی اول و مسئله کُردها در پرتو دنیای بین‌الملل آن زمان‌ به روایت مستشرقان است.رضا خیری مطلق مدیر صداوسیمای مهاباد در اوایل انقلاب، نویسنده، پژوهشگر و محقق و مترجم آذربایجانی و یک ترک کُردی دان است که کودکی و جوانی خود را در مهاباد گذرانده و ضمن تسلط به زبان کُردی به گفته خودش امیدها و آرزوهای مردم کُرد را می شناسد.وی تا اکنون 120 جلد کتاب از زبان کُردی به فارسی ترجمه نموده که برخی از آنها عبارت است از:تاریخ سیاسی کردستان، ئاله کوک، کُرد و کُردستان، امیران سوران، زندگی قاضی محمد، قیام کُردستان، محاکمه قاضی محمد، سوریه مامن احزاب کُرد عراق، حزب کارگران کُردستان، تاریخ مهاباد تا دوران انقلاب، تاریخ حزب دموکرات کُردستان عراق، اتحادیه میهنی از آغاز تا امروز، حزب سوسیالیست کُردستان عراق و... .همچنین این نویسنده و مترجم با برخی از چهره ها و شخصیت های سیاسی کُرد از قبیل جلال طالبانی، مسعود بارزانی، عبدالله اوجالان و افراد بیشمار دیگر گفتگویی‌هایی داشته که در مقالات و کتب مختلف به چاپ رسیده است.

این گفت‌وگوی تاریخی در ادامه می‌آید:

کُرد پرس-شما به تازگی کتابی با عنوان "کردستان در سالهای جنگ جهانی اول" از دکتر کمال مظهر احمد از زبان کُردی به فارسی ترجمه کرده اید که در خصوص اوضاع کُردها در میانه جنگ حهانی اول است. میخواهم بصورت کلی نگاه نویسنده به شرایط کُردها در آن زمان را بدانم؟

رضا خیری مطلق: ضمن تشکر از زحمات شما عزیزان که فرصتی فراهم کردید تا در باره این کتاب که حدود بیست سال قبل آنرا مطالعه و ترجمه کردم اما شرایط و عواملی باعث شد که علی رغم اخذ مجوز موفق به انتشار آن نشوم صحبت بکنم و توضیحاتی برای خوانندگان و مخاطبین محترم (کُرد پرس) بدهم، قبل از اینکه به پاسخ سوال شما بپردازم، به این نکته هم اشاره می کنم که برای تحدید مجوز و چاپ هم مشکل اداری داشتم و هم گرانی کاغذ و حتی کمبود آن باعث شد که مجددا این کتاب با تاخیر انتشار یابد. بر خودم واجب می دانم از موسسه رسا که زحمت انتشار را قبول کرد سپاسگزاری کنم. بهر حال با توجه به شرایط سیاسی جدید جهان و نقش ابرقدرتها در منطقه و تداوم توطئه ها ی استعمارگران هنوز مطالعه این کتاب را برای خوانندگان گرامی جذاب و قابل استفاده می کند. چرا که استراتژی ابرقدرتها ثابت و با توجه به اوضاع سیاسی جهان تنها تاکتیک های آنها برای رسیدن به اهداف و استراتژیشان تغییر می کند.

دکتر کمال مظهر احمد یکی از نویسندگان بزرگ کُرد است که در شهر سلیمانیه چشم به جهان گشود و وپس از تحصیلات مقدماتی برای اخذ دکترا به شوروی سابق سفر کرد و در رشته تاریخ و ادبیات دکترا گرفت و پس از بازگشت به عراق مسئولیت مرکز مطالعات کُردی را در اختیار گرفت و خدمات بزرگی به تاریخ کُردها کرد و به عنوان استاد دانشگاه به صدها پایان نامه در حوزه تاریخ ایران، عراق و منطقه نظارت کرد و کتابهای ارزنده ای نیز به زبان روسی و عربی و کُردی نوشته است. همین کتاب کُردستان در سال‌های حنگ جهانی را به دو زبان عربی و کُردی نوشته است و بخشی از پایاننامه دکترای ایشان نیز هست.دکتر کمال مظهر احمد شخصیت سیاسی مستقلی است و وابستگی حزبی نیز ندارد. می توانم بگویم که نوشته او یک کار علمی و تحقیقی و پژوهشی است و به دلیل دسترسی ایشان به آرشیو غنی شوریها کمک کرده است تا کتاب کتابی مستند و علمی خوبی باشد.

اطلاعات و تحلیل دکتر کمال مظهر احمد به جایگاه خاورمیانه و بویژه اهمیت مناطق کُردنشین واهداف و برنامه قدرتهای جهانی برای تقسیم جهان و رقابت تنگاتنگ آنها در جهان و خاورمیانه ، و از سوی دیگر آشنایی او به ماهیت کشورهای منطقه و اختلافات دیرین کشور ایران و عثمانی و روسیه و جنگهای فرسایشی بین این کشورها در قبل از جنگ جهانی و حضور کشورهای آلمان فرانسه به بهانه های مختلف و نهایتا شناخت ایشان از جنبش های کُردی و اختلافات قومی و آسیب شناسی اجتماعی سیاسی اقوام ترک و ارمنی و آشوری ، و تقاط ضعف رهبران و جنبشهای کُردی که هر کدام به نحوی به دلایل فرهنگ پایین و بی سوادی عامل و اهرمی در دست قدرتهای جهانی و منطقه ای بودند ، و نقش مذهب، بویژه طریقت ی در کُردستان، در این کتاب نمود دارد، و تا حدود زیادی منصفانه به موضوع نگاه کرده و مهمتر از همه نقش کُردها را در قتل عام ارامنه توسط سلطان عبدالحمید و تحریکات جمال و طلعت و مدحت پاشا و حتی بعدا توسط ترکهای جوان بخوبی می شکافد، و در شش فصل کتاب مطالبی را ارائه می دهد که می تواند امروز برای هر کسی مخصوصا مردم و رهبران کُرد و پژوهشگران مایه عبرت باشد.

کُرد پرس-جنگ جهانی اول تاثیر مهمی بر سر نوشت کُردها(آن بخش از کُردها که تحت حکومت امپراطوری عثمانی بودند) گذاشت و به همین دلیل شاهد تقسیم بخشی از کُردستان میان کشورهای ترکیه امروزی، سوریه و عراق بودیم. آنگونه که از نام کتاب پیداست، نویسنده جنگ جهانی و استعمار را دلیل اصلی این فرو پاشی عنوان می کند. شما به عنوان یک نویسنده و محقق غیر کُرد که سال ها در فضای کُردی کار می کنید، چگونه می اندیشید؟ نقش کُردها در این میان چه بود؟

رضا خیری مطلق:الان دقیقا صد و یکسال از پایان جنگ جهانی اول می گذرد ، اما تبعات این جنگ هنوز دامنگیر جهان در همه عرصه‌ها می شود، درستتر گفته باشم اینست که تخمی که در جنگ جهانی در سطح جهان پاشیده شد، تازه نتایج اصلی خود را نشان می دهد و باید بپذیریم که وقایع بعد از سالهای جنگ جهانی اول از جمله جنگ جهانی دوم تغییرات اساسی و تجزیه چهار امپراطوری در اروپا و آسیا و تغیررات عمیق در افریقا و تغییرات رژیمهای سلطنتی و رشد ناسیونالیسم، فاشیزم، کمونیسم ، و تغیرات اساسی در جهان اسلام و عرب و رشد تفکرات تندرویهای اسلامی از وهابیت تا طالبان و القاعده و داعش و رکود و خفقان در جهان سوم و رشد اقتصادی و فرهنگی بدون در نظر گرفتن میلیونها کشته و زخمی و معلول در جهان، و تغییر چهره استعمار کهن و جایگزین استعمار نو تغییر ماهیت استعمار مستقیم و ایجاد شیوه های استعماری اقتصادی و نقش منابعی همچون نفت که رگ حیاتی جهان به آن وابسته بود از تبعات این جنگ بود با این مقدمه به جواب سوال شما می پردازم.

امپراطوری عثمانی پس از سالها جنگ با ایران و اروپا و ادعای خلافت اسلامی، به دلیل سیاستهای غلط و و فشار مضاعف بر مردم تحت سلطه خود بویژه به غیر مسلمانها و غیر ترکها و اعمال قوانین مالیاتی سنگین بر کُرد و مسیحی و ارامنه زمینه فروپاشی سلطه پانصد ساله خود را فراهم کرده بود ، از یک سو کشورهای مسیحی در جنگهای صد ساله زخم خورده این امپراطوری بودند و از سوی دیگر اقوام و ملل تحت سلطه به دنبال فرصتی بودند تا از چنگال استبداد عثمانی رهایی یابند، در این میان قدرتهای جهانی با حضور خود در منطقه و بهره گیری از موقعیت به عمل آمده قبل از آغاز جنگ در میان اقوام مختلف امپراطوری عثمانی ارتباط بر قرارکرده و به بهانه دفاع از حقوق ارامنه وتحریک اعراب برای تشکیل کشور واحد عربی و دادن وعده به کُردهای تحت ستم و استفاذه از اربابان ناراضی کُرد که تحت فشار حکومت بودند و مردم عادی کُرد هم از سوی رهبران و اربابان کُرد هم از سوی حکومت تحت فشار بودند و جاسوسان بزرگ آلمانی آمریکایی فرانسوی و انگلیسی از "واسموس" آلمانی تا "میجر نوئل" و "لورنس" و صدها مسیونر در قالب هیئتهای مذهبی زمینه فروپاشی را فراهم کردند، هرچند حکومت عثمانی سعی کرد از تعصبات مذهبی کُردها به عنوان جهاد علیه دشمنانش استفاده کند اما مسئله قتل عام ارامنه و آلوده کردن دست کُردها به این جنایت از یک سو و بی وفایی به تعهدات داده شده به کُردها آنها را بیشتر به انگلیسها نزدیک کرد، جنگ جهانی در 1918 به پایان رسید، اختلافات داخلی در امپراطوری طومار خلافت را در هم پیچید و ترکهای جوان به قدرت رسیدند، در کنفرانس صلح پاریس، کشورهای پیروز در جنگ غنایم بدست آمده از جنگ را درسطح جهان و خاورمیانه تقسیم کردند و جغرافیای سیاسی جهان تغییر یافت، ارامنه و کُردها از مدعیان سهم از عنایم بودند که بجز چند ماده در بندهای کنفرانس چیزی عاید آنها نشد، کشور جدید عربستان با طرح "لورنس" بوجود آمد و امپراطوری عثمانی مثل گوشت قربانی با ایجاد سوریه و عراق و الجزایر ... تقسیم شد و قدرتهای بزرگ بدون توجه به جغرافیای انسانی با نگرش به جغرافیای اقتصادی باعث تولد کشورهایی شدند که کُردهای ترکیه بعد از شکست ایران در جنگ چالدران و ضمیمه شدن به عثمانی ،در بین ترکیه و سوریه و عراق تقسیم شدند و آنچه بگوش نرسید فریاد آنها بود.ترکیه عملا نمی توانست دفاعی از کُردها بکند، ایران نیز علی رغم اعلام بی طرفی با اینکه 9 میلیون قربانی در جنگ داده بود نتوانست در کنفرانس صلح جایگاهی داسته باشد نه تنها از کُردها نمی توانست دفاع کند از حق خودش هم نتوانست دفاع کند. خلاصه می کنم این بخش از عرایضم را، با تاکید بر اینکه کُردها در ترکیه همواره شهروند به حساب نمی آمدند مگر در مواقع جنگ، بیشترین فشار اقتصادی را تحمل می‌کرد، بی سوادی و نبود امکانات، نا آکاهی رهبران و بی سوادی آنها، باعث شده بود که در گردونه سیاستها استراتژی مشخصی نداشته باشند، طمع، دزدی، غارت اموال، از آنها چهره ای خشن ایحاد کرده بود و همه امیدشان به بیگانگان بود و رهبران هم توان سازماندهی مبارزات را نداشتند و هیچ وحدتی در بین اکراد وجود نداشت و در مناطق مختلف جنبش های مختلف کُردی بر پا می شد، اما هیچ پیوندی در بین آن‌ها نبود و مهمتر از همه اختلافات عشیرتی عاملی بود که نه توانستند به دولت عثمانی کمک کنند و نه توانستند از فرصت ایجاد شده به نفع خود استفاده نمایند، متاسفانه همین خصلت و شرایط هنوز در میان کُردها باقیست و نمونه بارز آن آخرین اشتباه استراتژیک مسعود بارزانی بود در رفراندوم استقلال دو اشتباه فاحش نیچروان در انتقال پایگاه آمریکایی‌ها به اقلیم کُردستان است، تا این دست آورد را نیز از دست بدهند.

کُرد پرس-دو قرار داد "سایس پیکو" و "سور" تاثیر فراوانی بر سرنوشت کُردهای تحت حکومت دولت عثمانی گذاشت به طوری که پیامد‌های آن هم پس از صد سال هنوز ادامه دارد.کتاب به نوعی استعمار را دلیل اصلی حل نشدن " مسئله کُرد" در خاورمیانه می داند . نظر شماچیست؟ آیا صرفا استعمار علت العلل شرایط امروز کُردها در این کشور هاست یا مسائل دیگری از قبیل نوع سیاستگذاری دولت‌های حاکم در کُردستان هم بخش دیگری از موضوع کُردها است؟

رضا خیری مطلق: بسیاری معتقدند که تفاهمنامه "سایکس-پیکو" بین انگلیس و فرانسه با موافقت روسیه نقطه عطقی در روابط جهان غرب با اعراب، ترک ها و کُردها در ویرانه های عثمانی است.بر اساس این توافقنامه قرار بود اعراب یک سرزمین ملی بزرگ با محوریت سوریه کنونی داشته باشند و در مقابل امپراتوری عثمانی از حمایت انگلستان برخوردار باشد.مشابه همین توافق در مورد کُردهای تحت ققمومیت عثمانی نیز مطرح شده بود ولی در نهایت با مشکلاتی که برای انجام این تعهدات رخ داد عملا این توافق باعث و ریشه بی اعتمادی اعراب و کُردها نسبت به انگلستان شد و نهایتا انگلیسی‌ها سر افکنده اعراب نا امید و ترک‌ها خوشحال شدند و بسیاری بر این باورند که ریشه بسیاری از در گیریهای امروز در منطقه از همین پیمان ناشی شده است .

درباره قرار داد "سیور" به همین امر بسنده می کنم که قرار داد در اوت 1920 منعقد شد یک قرار داد تنبیهی بر امپراطوری عثمانی بود: کلیه سرزمینهای عرب عثمانی از قلمرو آن جدا شوند.استقلال پادشاهی حجاز به رسمیت شناخته شود،ایتالیا در جنوب غربی آسیای صغیر به یک قلمرو نفوذ دست یافت. جزایر "دودکانس" و "رودس" در دریای اژه به ایتالیا رسید و مابقی جزایر اژه نصیب یونان شد. تراکیه شرقی و محدوده اطراف ازمیر به یونان رسید. تنگه بسفر و داردانل بین المللی شد و سرزمین های اطراف آنها غیر نظامی اعلام شدند. یک حمهوری مستقل ارمنی در ناحیه آناتولی شرقی ایجاد شد. نواحی کُردنشین شمال موصل با شرط دریافت خود مختاری در قلمرو امپراطوری باقی ماند و حق آن برای ارجاع تقاضای استقلال به جامعه ملل طی یک سال به رسمیت شناخته شد.اما بعد ها مشخص شد که همه این وعده ها سخنانی بیش نبودند.سالها بعد ارامنه به حقوقی که میخواستند رسیدند اما کُردها در قراردادی که در "لوزان" منعقد شد از این میزان اعتراف به حقوقشان هم محروم شدند، در حقیقت کنفرانس "صلح پاریس" و بعد "سیور" تنها برای فریب اقوام بود و حتی اعراب. باید بگویم عمده تاثیر بر مردم کُرد این بود که در آن روزها سکوت اختیار کرده و منتظر وعده های قدرتهای بزرگ باشند و دیگر اینکه از واقعیت موجود شرایط فرهنگی و اقتصادی و نظامی خود غافل شوند، و در عین حال دل به قوانین جاری در کشورهای خود نبندند و همواره در موضع اپوزیسیون قرار گیرند و نتوانند اعتماد حکومتها را جلب نمایند و استعمارگران نیز در همه مراحل تاریخی از این نیاز و آرزوی کُردها به عنوان اهرم فشار استفاده کنند و پس از رسیدن به هدف شعله جنبش کُرد را خاموش کنند.نمونه های بارز تاریخی را می توان در سرنوشت "شیخ محمود"، "اسمعیل آقا"، "شیخ احمد بارزانی"، "ملا مصطفی بارزانی" دید و متاسفانه در ایران نیز پس از پیروزی انقلاب اسلامی رهبران احزاب کُرد بدون توجه به شرایط، منتظر تصمیمات نشدند و فرصتهای زیادی را از دست دادند، البته در این راستا نباید از سیاستهای غلط، و تبعیض آمیز ، کشورهایی که کُرد ها در آن سکونت دارند نیز غافل شد، امروزه در ایران توقع از جمهوری اسلامی برای سپردن امور به مردم و در حکومت مردمسالاری به بسیاری از مسایل می توان توجه نمود. اگر صادقانه به موضوع بنگریم و اشتباهات تاریخی و دخالت قدرتها و دهها دلیل دیگر را مبنی قرار دهیم، من اعتقاد راسخ دارم که رفتار حکومتها بیش از هر موضوعی بهانه ای می شود برای سوء استفاده استعمارگران، برای حل مشکل مردم کُرد و هر قومیت دیگری در ایران و در هر جایی که کُرد درآنجا زندگی می کند، رعایت عدالت اجتماعی سیاسی ، اقتصادی است و سپردن مسئولیت در سطح ملی به انسانهای شایسته و با سواد و دلسوز ، و احترام به اعتقادات و باور ها ، در شرایطی که هزاران جوان تحصیل کرده کُرد در حد دکترا در زمنینه های مختلف داریم هنوز جرئت سپردن مسئولیت یک استان و اداره یک سازمان به آن‌ها را نداریم.استعمار روباهی در کمین است تا از خلاء ها استفاده کند.باید بپذیریم یک کُرد بیش از من عاشق ایران است.وقتی جوان کُرد اشنویه‌ای به عنوان قهرمان جهان پرچم ایران را عاشقانه در آغوش می کشد اورا باید در حد رضا زاده و بیشتر دوست داشت.

کُرد پرس-ترجمه دیگر شما در باره"یادداشتهای میجرنوئل در کردستان است" که در ذیل آن به سیاستهای انگلستان در کُردستان اشاره شده است. می خواهم از لحاظ تاریخی روایت خودتان از یادداشتهای میجر نوئل را بدانم که اساسا دولت انگلستان در کُردستان به دنبال چه بود؟

رضا خیری مطلق: همانطور که می دانید این یادداشتها مربوط به سال 1919 است.میجرنوئل یک از کارکنان شرکت هند شرقی بود ، از افسران ورزیده و دوره دیده انگلستان و از جاسوسان خبره انگلیس بود که میخواست نقشی را که لورنس در عربستان ایفا می کرد در کُردستان ایفا کند، او در سفرش به ایران مدتی اسیر جنگلی‌ها بود و تا زمانیکه سردار جنگل در قید حیات بود نتوانست از اسارت فرار کند، در متن کتاب در باره زندگی او مطالب مفصل و اختصاصی اضافه کرده‌ام.او رقابت سختی با جاسوس آلمانی "واسموس" که در بین بختیاری‌ها بود داشت، نوئل بسیار باهوش و زرنگ و چابک و جسور بود زبان کُردی را پیش استاد "رفیق حیلمی" آموخت و بخوبی اعتماد رهبران و روشنفکران کُرد را جلب کرده بود، بگونه ای که استاد حیلمی در یادداشتهایش می نویسد اگر اوضاع به رفق مراد نوئل بود کُردها به حقوق خود می رسیدند( که این امر نشانگر ساده اندیشی این بزرگواران بود) میجر نوئل ماموریت داشت در مدتی که کنفرانس صلح در پاریس برگزار می شود کُردها را آرام کند و از هر نوع جنبش و قیام آنها جلوگیری کند و با دادن وعده و وعید آنها را در راستای اجرای سیاست انگلیس متقاعد سازد، به همین دلیل سفر دور و درازی را در کُردستان عثمانی آغاز می کند و برای جلب اعتماد و همکاری کُردها از اعضای خانواده "بدر خانیها" که مورد احترام مردم کُرد بودند و به دلیل سالها مبارزه با عثمانیها نام و آوازه ای داشتند هیئتی را تشکیل و با خود همراه می سازد، متاسفانه رهبران کُرد و خانواده بدر خانی ها علی رغم همکاری دولت ترکیه با نوئل و ملاقاتهای نوئل با "مستر بیل" فرمانده نیروهای انگلیس هیچ شک و تردیدی در دل کُردها ایجاد نکرد تا بتوانند تشخیص دهند که نوئل یک جاسوس دوجانبه است و نقش پلیس خوب را در برابر پلیس بد ایفا می کند، نوئل توانست به دور افتاده ترین روستا های کُردستان ترکیه سفر کند و علیه ترکیه تبلیغ نماید و به کُردها بگوید که از ارامنه متنفر است و اجازه نخواهد داد ارامنه در این منطقه دولتی تشکیل دهند و تلاش می کند که ارامنه تحت سیطره کُردها باشد و در این ماموریت موفق شد گزارشهای دقیقی به سازمان جاسوسی انگلیس بفرستد و نهایتا کُردها را فریب دهد. رفتار او و نیروهای رسمی انگلیس و سیاستهایشان دوسوی سیاست تفرقه بیانداز و حکومت کن را کاملا نشان می دهد.

کُرد پرس- این کتاب هم به نوعی در ادامه همان موضوع کُردها در دوران جنگ جهانی اول است، منتهی از دیدگاه یک جاسوس برجسته دولت انگلیس. سوالی که پیش می آید این است ، هدف دولت های استعماری و بویژه بریتانیا در آن زمان در قبال مسئله کُرد چه بوده است؟

رضا خیری مطلق: دقیقا به نقطه درستی اشاره فرمودید. قدرتهای بزرگ تلاش می کردند جای پای خود را در میان اقوام و ملتهای منطقه مستحکم نمایند و از آنها در مذاکره با یکدیگر برای سلطه بر منطقه به عنوان یک امتیاز بهره برداری کنند، نه کُردها آن موقع چندان با قدرت بودند که برای تعیین استراتژی انگلستان مهم باشند و نه انگلیسیها چندان دلسوز و علاقمند به سرنوشت کُرد بودند، انگلیسیها زودتر از بقیه قدرتها بوی نفت را در منطقه احساس کرده بودند، نیازمند آن بودند با شناخت این مردم و استفاده از آنها در معادلات مناطق نفت خیز را در اختیار بگیرند، آشنایی با آداب و رسوم و فرهنگ منطقه مذهب و اعتقادات و نقاط ضعف و قدرت آنها در دستیابی بر این مردم موثر بود، نوئل در همین کتاب از لالایی های مادران کُرد تا ضرب المثل ها و چیستانها و آداب و رسوم عروسی و عزا و تولد و مرگ را جمع آوری کرده و به تحلیل آنها پرداخته و از خصوصیات مهمانوازی و شیوه های جنگ آنها و حتی خرافات و اعتقادات خاص و تعصباتشان گزارش تهیه کرده است. کسانی از انگلیسیها به کُردستان آمده اند که بعد از سالها نام خود را عوض کرده و حتی به مقام شیخی رسیده اند و مریدانی داشتند و مردم فراموش کرده اند که او یک انگلیسی بوده است ، و آنها به راحتی خرافات را در بین مردم رواج داده و بهره براداری کرده‌اند.

همواره برای من(رضا خیری مطلق) این سوال وجود دارد که چرا ما در میان کتابهای خود هیچ سفرنامه و یادداشتی از کُرد و ترک و دیگر ایرانیان در ارتباط با اروپائیها نداریم ، و چرا صدها جلد سفر نامه از اروپائیها وامریکاییها داریم از "دومورگان" که "تحفه مظفریه" را می نویسد تا "لرد کرزن" و "مینورسکی" و.... آیا آنها صرفا جهانگرد بودند یا جاسوسانی که برای غارت منطقه اطلاعات جمع می کردند البته منظورم سفرنامه "حاجی واشنگتن" نیست که خود مقهور قدرت غرب می شود یا خاطرات آنچنانی سران که از عیش و نوش خود نوشته اند و هرچه بیشتر عامل سرخوردگی بودند.

کُرد پرس-دو کتاب دیگر از شما به زیر چاپ رفته است، ممکن است در خصوص آن‌ها هم برای خوانندگان ما توضیحی بدهید؟

رضا خیری مطلق: ضمن تشکر از حوصله شما امیدوارم ادامه بحث خسته کننده نباشد، در باره دوجلد کتاب دیگر باید عرض کنم اولی کتاب کُرد"«نقش محققین خارجی در هویت‌سازی اقوام» نوشته مینورسکی ترجمه دکتر مارف خزنه دار به کُردی است، مینورسکی که از مشرق شناسان بنام شوروی می باشد مدتی کنسول روس در تبریز بود او کتابی در باره تبریز نیز نوشته است؛ مینورسکی موفق می شود یک سفر طولانی از تبریز به مناطق کردنشین غرب ایران و کردستان عراق و ترکیه بکند و کتابی باصطلاح کُردشناسی بنویسد، ای کتاب بسیار ارزشمند است و آن را دکتر "مارف خزنه دار" از روسی به کُردی ترجمه کرده، مینورسکی در این کتاب درباره تاریخچه کُردها آداب و رسوم و شیوه زندگانی آنها تحقیق بسیار خوبی کرده است البته کتاب نواقصاتی از نظر پژوهشی دارد از جمله در باره اعتقادات کُردها که در بخشهایی یزیدی یا ایزدی ها را با شافعی ها اشتباه گرفته است ، کتاب شامل بخشهای زیر می باشد:

بخش یکم، سرزمین کُرد و جغرافیایی محل زندگی آنها -بخش دوم، تاریخ کُرد- بخش سوم، زندگی روزانه، طبقات اجتماعی، شخصیت‌های کُرد- بخش چهارم، زبان، ادب، و رسم‌الخط و نوشتار- بخش پنجم، مذهب- بخش ششم، خصلت کرد -بخش هفتم، جایگاه زن، رابطه کُرد با دیگر خلقها، مسئله کُرد.نکته ای که بسیار اهمیت دارد برای خوانندگان گرامی عرض کنم ایشان دو جلد کتاب خطی مربوط به ایزدی ها را در کلیسایی پیدا می کند و به همراه صدها جلد کتاب نایاب خطی تاریخ ایران و کُردستان را جمع آوری و اگر جسارت نباشد به سرقت می برد و اساس مطالعات چنین کتابهایی این دیپلمات را شرق شناس می کند.

کتاب دوم قیام کُردها (سال 1880): "رقابت روس و انگلیس در خاورمیانه سال‌‌های 1875 -1880"

نوشته جلیل جلیل به روسی و ترجمه صالح قفتان به کُردی و ترجمه حقیر به فارسی که مطالب و محتوای آن به شرح زیر است:

بخش اول، وضعیت کُردها در نیمه دوم قرن نوزدهم- بخش دوم، کُردها و جنگ بین روسیه و ترکیه در سال‌های 1877 – 1878- بخش سوم، آغاز قیام کُرد در سال 1880 بخش چهارم، قیام عثمان بیگ و حسین بیگ در جزیره سال 1878 بخش پنجم، شورش در اقلیم هکاری بخش ششم، قیام کُردها در ایران به رهبری شیخ عبیدالله در سال 1880 بخش هفتم ضمائم (نامه و مکاتبات...