به گزارش کردپرس، زبان کردی در ترکیه از نظر حقوقی، آموزشی و اجتماعی در موقعیتی متناقض قرار دارد: از یک‌سو یکی از پرگویشورترین زبان‌های کشور است، و از سوی دیگر فاقد جایگاه رسمی و آموزشی در نظام عمومی است. نشریه آمارگی وضعیت زبان کردی در ترکیه را تشریح کرده است.

۱. وضعیت کلان: نبود جایگاه رسمی و تداوم مناقشه سیاسی

از زمان تأسیس جمهوری ترکیه، سیاست زبانی رسمی مبتنی بر تک‌زبانی (ترکی) بوده است. زبان کردی هیچ‌گاه به‌عنوان زبان رسمی یا مشترک اداری به رسمیت شناخته نشده و در قانون اساسی نیز جایگاهی ندارد. مطالبه «آموزش به زبان مادری» و «وضعیت رسمی برای کردی» همچنان یکی از محورهای اصلی مطالبات سیاسی کردهاست. حتی در موارد نمادین، مانند منع سخن گفتن اعضای «مادران صلح» در جلسات پارلمانی به زبان کردی، محدودیت‌های عملی استمرار داشته است.

مناسبت‌هایی مانند «روز جهانی زبان مادری» که از سوی UNESCO در سال ۱۹۹۹ نام‌گذاری شد، هر سال در شهرهای کردنشین ترکیه به بستری برای طرح دوباره این مطالبات تبدیل می‌شود.

۲. ترکیب زبانی: کدام گونه‌های کردی در ترکیه رایج‌اند؟

اکثریت کردهای ترکیه به گویش کرمانجی سخن می‌گویند. بر اساس پژوهش‌های میدانی اخیر (از جمله نظرسنجی SAMER در سال ۲۰۲۶):

• ۸۲.۸٪ کرمانجی را زبان مادری خود اعلام کرده‌اند.

• ۹.۴٪ کرمانجکی/زازاکی.

• ۳.۳٪ هر دو گونه را.

• درصدهای اندکی نیز عربی، چرکسی، لازی/گرجی و سایر زبان‌ها را ذکر کرده‌اند.

در محیط خانه، کرمانجی (حدود ۴۹.۵٪) و ترکی (۳۸.۱٪) رایج‌ترین زبان‌ها هستند. با این حال، در فضای اجتماعی و عمومی، ترکی با حدود ۶۰٪ غالب است؛ بیش از نیمی از کسانی که زبان مادری‌شان کرمانجی است، در تعاملات اجتماعی عمدتاً از ترکی استفاده می‌کنند.

۳. شکاف نسلی: افت انتقال زبان

داده‌ها نشان‌دهنده شکاف معنادار میان نسل‌هاست. در خانواده‌ها، مادران و پدران بالاترین نرخ استفاده از زبان مادری را دارند (حدود ۷۵٪ و ۷۳.۵٪). اما در گروه سنی ۰ تا ۵ سال، بالاترین نرخ «عدم استفاده مطلق از زبان مادری» (۲۴.۴٪) ثبت شده است.

برآوردهای فعالان زبانی حاکی از آن است که نرخ تکلم به زبان کردی در میان کردهای ترکیه، به حدود ۳۰٪ در میان والدین و تا ۸٪ در میان کودکان کاهش یافته است. در مقابل، ۹۸.۷٪ پاسخ‌دهندگان خواستار آموزش به زبان مادری برای کودکان‌اند؛ این شکاف میان «تمایل» و «وضعیت واقعی» بیانگر فشار ساختاری بر انتقال بین‌نسلی است.

۴. آموزش: ممنوعیت ساختاری در نظام رسمی

کردی در نظام آموزش عمومی ترکیه زبان آموزش نیست و تنها به‌صورت محدود و اختیاری در برخی مدارس ارائه شده است. پس از فروپاشی روند صلح در سال ۲۰۱۶، با انتصاب قیم‌های دولتی به شهرداری‌های کردنشین، بسیاری از نهادهای فرهنگی و آموزشی؛ از جمله مهدکودک‌های کردی موسوم به «زاروکستان» در دیاربکر (آمَد) بسته شدند.

در شهر دیاربکر(که در کردی «آمَد» خوانده می‌شود)، نسبت کودکانی که در سال ۲۰۱۳ در زاروکستان‌ها کردی نمی‌دانستند حدود ۲ از ۱۰ بود؛ این رقم امروز به حدود ۸ از ۱۰ گزارش شده است. پس از انتخابات محلی ۲۰۲۴ و بازگشت برخی شهرداری‌ها به مدیریت نیروهای نزدیک به جریان کردی، بخشی از این مراکز دوباره بازگشایی شدند، اما همچنان فاقد پشتوانه قانونی پایدارند.

۵. کارکرد اجتماعی: دوگانگی خانه و عرصه عمومی

کردی هنوز در فضای خصوصی و خانوادگی حضوری پررنگ دارد، اما در مدرسه، اداره، رسانه رسمی و بازار کار، ترکی زبان مسلط است. در گروه سنی ۱۸–۲۴ سال، بالاترین نرخ استفاده از ترکی در فضای عمومی (۶۹.۸٪) مشاهده شده است؛ این امر نشان‌دهنده فشار اجتماعی-اقتصادی برای همگرایی زبانی است.

در نتیجه، وضعیت کنونی کردی در ترکیه را می‌توان چنین خلاصه کرد: زبانی با پایگاه جمعیتی گسترده، اما بدون جایگاه حقوقی؛ با کارکرد نسبتاً پایدار در خانواده، اما تضعیف‌شده در عرصه عمومی؛ با اراده اجتماعی قوی برای احیا، اما در چارچوب نهادی محدود. استمرار این روند، آینده انتقال بین‌نسلی را به متغیری وابسته به تحولات سیاسی و حقوقی کشور تبدیل کرده است.