به گزارش کردپرس، با وجود آن‌که میلیون‌ها نفر در ترکیه به زبان کردی سخن می‌گویند، این زبان همچنان از نظام آموزشی، خدمات عمومی و زیرساخت‌های دیجیتال این کشور کنار گذاشته شده است. اکنون یک پلتفرم آموزشی تازه با نام «کوردولینگو» (Kurdolingo) تلاش می‌کند بخشی از این خلأ تاریخی را پر کند؛ ابتکاری که در عین آموزش زبان کردی، به مسئله حقوق زبانی کردها و نابرابری دیجیتال نیز می‌پردازد.

جهاد ایلباش بنیان‌گذار این پلتفرم که بیش از سیزده سال به عنوان مدرس و مترجم زبان کردی فعالیت کرده، می‌گوید ایده راه‌اندازی کوردولینگو مستقیماً از نیازهای واقعی جامعه کردی شکل گرفته است. به گفته او، گسترش آموزش آنلاین به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، کمبود شدید منابع آموزشی کردی را آشکارتر کرد.

ایلباش در گفت‌وگو با رسانه آمارجی توضیح داده است: «نمی‌توانستم منابع فیزیکی را برای دانشجویانم که در کشورهای مختلف زندگی می‌کردند ارسال کنم. به همین دلیل مجبور شدم محتوای دیجیتال خودم را تولید کنم.» او می‌گوید این روند به‌تدریج به شکل‌گیری مجموعه‌ای از جزوات آموزشی، فرهنگ لغت، فایل‌های صوتی و کتاب‌های کردی انجامید.

زبان کردی؛ زبانی زنده اما محدودشده

اگرچه زبان کردی همچنان در زندگی روزمره بخش بزرگی از کردهای ترکیه حضور دارد، اما در حوزه‌هایی چون آموزش، رسانه و تولیدات دیجیتال با محدودیت‌های جدی مواجه است. مهاجرت و شهرنشینی نیز به کاهش فضاهای طبیعی استفاده از این زبان دامن زده‌اند؛ در حالی‌که نظام آموزشی ترکیه حمایت مؤثری از آموزش کردی ارائه نمی‌دهد.

پس از تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳، زبان کردی برای دهه‌ها از عرصه عمومی حذف شد. استفاده از آن در آموزش و ارتباطات رسمی ممنوع بود و سیاست‌های دولتی عملاً روند رشد و توسعه این زبان را متوقف کرد. هرچند در سال‌های اخیر و به‌ویژه در دوره مذاکرات صلح با کردها برخی گشایش‌های محدود ایجاد شد، اما کردی هنوز در ترکیه به‌عنوان زبان آموزش رسمی به رسمیت شناخته نمی‌شود.

در قانون اساسی ترکیه، ماده ۳ زبان ترکی را تنها زبان رسمی کشور معرفی می‌کند و ماده ۴۲ نیز آموزش به زبان مادری غیر از ترکی را ممنوع می‌داند؛ مسئله‌ای که همچنان یکی از اصلی‌ترین موانع بر سر راه رسمیت یافتن زبان کردی در آموزش و حیات عمومی محسوب می‌شود.

تلاشی برای تجمیع منابع آموزشی کردی

کوردولینگو به‌عنوان یک پلتفرم اینترنتی تلاش می‌کند مجموعه‌ای گسترده از منابع آموزشی ؛ از درس‌های ویدئویی و صوتی گرفته تا کتاب‌های شنیداری، تمرین‌های واژگان و ابزارهای آموزشی متنوع را در یک فضای واحد گردآوری کند.

این پلتفرم همچنین اعلام کرده در حال توسعه ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای ترجمه میان گویش‌های مختلف کردی، تبدیل الفباها و تولید جمله‌های نمونه است.

ایلباش می‌گوید هدف اصلی آن‌ها صرفاً سرگرم‌کردن کاربر نیست: «بسیاری از اپلیکیشن‌ها فقط کاربر را در پلتفرم نگه می‌دارند، اما واقعاً زبان آموزش نمی‌دهند. هدف ما این است که زبان کردی وارد زندگی روزمره شود.»

به گفته او، مخاطبان این پروژه تنها کردزبانان نیستند و کاربران ترک‌زبان و انگلیسی‌زبان نیز می‌توانند از آن استفاده کنند. همچنین قرار است دوره‌های تخصصی برای حوزه‌هایی چون روزنامه‌نگاری، پزشکی و حقوق طراحی شود.

شکاف دیجیتال و عقب‌ماندگی زبان کردی

بنیان‌گذار کوردولینگو تأکید می‌کند که مشکل زبان کردی فقط آموزشی نیست، بلکه این زبان در جهان دیجیتال نیز با نوعی «فقر داده» مواجه است؛ به این معنا که داده و محتوای کافی برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی و حضور مؤثر در فضای فناوری وجود ندارد.

او هشدار می‌دهد: «زبان کردی به‌اندازه کافی از مزایای فناوری بهره‌مند نشده و تحولات دیجیتال عمدتاً به سود زبان‌های غالب پیش می‌رود.»

مطالعات مربوط به «برابری زبانی اروپا» نیز نشان می‌دهد بسیاری از زبان‌ها در فضای دیجیتال نمایندگی کافی ندارند و این مسئله می‌تواند نابرابری زبانی را عمیق‌تر کند. از آنجا که بخش عمده محتوای اینترنت به زبان انگلیسی تولید می‌شود، زبان‌هایی مانند کردی که از حمایت نهادی برخوردار نیستند، بیشتر در معرض فرسایش فرهنگی و حذف دیجیتال قرار می‌گیرند.

کاهش استفاده روزمره از کردی

داده‌های «مرکز تحقیقات اجتماعی ـ سیاسی سامر» نیز از کاهش استفاده روزمره از زبان کردی در ترکیه حکایت دارد. این پژوهش که با مشارکت بیش از ۱۵۰۰ نفر در مناطق آناتولی و مرمره انجام شده، نشان می‌دهد بیشترین استفاده از کردی در محیط خانه است؛ به‌طوری که ۵۰ درصد شرکت‌کنندگان در خانه به گویش کرمانجی صحبت می‌کنند، اما حدود ۶۰ درصد در محیط عمومی از زبان ترکی استفاده می‌کنند.

بسیاری از افرادی که توانایی اندکی در صحبت به زبان مادری خود دارند، دلیل آن را نبود امکانات آموزشی، ممنوعیت‌های زبانی و قطع انتقال زبان میان نسل‌ها عنوان کرده‌اند.

این روند در میان نسل جوان شدیدتر است. اگرچه تقریباً همه شرکت‌کنندگان خواهان آموزش به زبان مادری بوده‌اند، اما بسیاری از والدین کرد گفته‌اند به دلیل غلبه زبان ترکی در جامعه، ضعف خود در زبان کردی یا نگرانی از مشکلات تحصیلی فرزندانشان، با کودکانشان کردی صحبت نمی‌کنند.

گزارش سامر نتیجه می‌گیرد که عرصه عمومی در ترکیه فرصت‌های محدودی برای استفاده از زبان مادری فراهم می‌کند و همین مسئله به کاهش دیده‌شدن زبان کردی در جامعه منجر شده است.

تجربه کاتالان و باسک؛ آموزش کافی نیست

ایلباش معتقد است صرف افزایش تعداد افرادی که زبانی را «می‌دانند»، به معنای زنده بودن آن زبان نیست. او به تجربه مناطقی مانند کاتالونیا و باسک اشاره می‌کند؛ جایی که با وجود حمایت گسترده دولتی و آموزش رسمی، استفاده روزمره از زبان‌های محلی در میان نسل جوان همچنان کاهش یافته است.

در کاتالونیا، نفوذ زبان اسپانیایی، انگلیسی و شبکه‌های دیجیتال باعث افت استفاده روزانه از زبان کاتالان شده و در منطقه باسک نیز مراکز تحقیقاتی در حال توسعه ابزارهای هوش مصنوعی برای تقویت حضور دیجیتال زبان باسکی هستند.

صلح پایدار بدون حقوق زبانی ممکن نیست

مسئله حقوق زبانی در سال‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی بحث‌های مربوط به روند صلح کردها و دولت ترکیه تبدیل شده است. حامیان اصلاحات معتقدند صلح پایدار در ترکیه بدون به‌رسمیت‌شناختن حقوق زبانی و فرهنگی کردها در قانون و عرصه عمومی امکان‌پذیر نخواهد بود.

اگرچه در دوره‌های مختلف مذاکرات صلح، اقداماتی محدود مانند تأسیس بخش‌های زبان کردی در دانشگاه‌ها یا ارائه درس اختیاری کردی در مدارس انجام شده، اما تضمین حقوق آموزش به زبان مادری و استفاده رسمی از زبان کردی همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

فناوری؛ راه‌حل کامل یا مُسکن موقت؟

پلتفرم‌هایی مانند کوردولینگو به‌ویژه برای کردهای مهاجر و نسل‌هایی که دسترسی محدودی به آموزش زبان مادری دارند، فرصت تازه‌ای ایجاد می‌کنند و می‌توانند به تقویت حضور زبان کردی در فضای دیجیتال کمک کنند.

با این حال، حتی بنیان‌گذار این پروژه نیز تأکید می‌کند که راه‌حل‌های دیجیتال به‌تنهایی قادر به رفع نابرابری‌های ساختاری نیستند. به گفته او، برای حفظ و گسترش زبان کردی، مشارکت نهادهای فرهنگی، مراکز زبانی و مدیریت‌های محلی ضروری است.

در شرایطی که زبان کردی همچنان در آموزش رسمی، خدمات عمومی و تولیدات فرهنگی جایگاهی محدود دارد، پروژه‌هایی مانند کوردولینگو اگرچه بخشی از خلأ موجود را پر می‌کنند، اما هنوز نمی‌توانند جایگزین حمایت حقوقی و نهادی از زبان کردی شوند.