کرد پرس- کردستان ایران نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. این سرزمین در طول قرون متمادی، خاستگاه عالمان، فقیهان، مفسران، محدثان و مربیانی بوده که با تکیه بر قرآن کریم، سنت نبوی و میراث فقه اسلامی، پرچم اعتدال دینی را برافراشته و با اندیشه‌های تندروانه و برداشت‌های سطحی از دین مقابله کرده‌اند.

علم؛ نخستین سنگر در برابر افراط؛ عالمان اهل سنت کردستان به‌خوبی دریافته بودند که ریشه بسیاری از انحرافات، در جهل و فهم نادرست از دین نهفته است. از همین‌رو، مدارس علوم دینی را به کانون‌های آموزش قرآن، حدیث، فقه، اصول فقه، اخلاق و ادبیات اسلامی تبدیل کردند؛ مراکزی که در آن، طلبه پیش از آنکه به اظهار نظر دینی بپردازد، سال‌ها با روش استدلال، اجتهاد و نقد علمی آشنا می‌شد.
چنین نظام آموزشی، از شکل‌گیری برداشت‌های شتاب‌زده و افراطی جلوگیری می‌کرد و فهمی عالمانه، مسئولانه و متوازن از دین را پرورش می‌داد.
اختلاف علمی؛ عامل پویایی، نه زمینه دشمنی
یکی از جلوه‌های درخشان سنت علمی اسلام، پذیرش اختلاف‌نظرهای اجتهادی است. عالمان کردستان همواره میان «اختلاف علمی» و «نزاع فرقه‌ای» مرز روشنی ترسیم می‌کردند. آنان اختلاف در فهم و استنباط را طبیعی و حتی مایه پویایی اندیشه اسلامی می‌دانستند، اما تعصب، تکفیر، نفی دیگران و تبدیل اختلاف به دشمنی را آفتی برای امت اسلامی تلقی می‌کردند.
از همین رو، فرهنگ گفت‌وگو، احترام متقابل و استدلال علمی، همواره از ویژگی‌های برجسته حوزه‌های علمیه سنتی این منطقه بوده است.
اصلاح جامعه از مسیر اخلاق و خدمت
نقش عالمان کردستان تنها به تدریس علوم دینی محدود نبود. آنان اصلاح جامعه را با آموزش، تربیت اخلاقی، میانجی‌گری در اختلافات، حمایت از محرومان و حضور مستمر در میان مردم دنبال می‌کردند. همین پیوند عمیق میان عالم دینی و جامعه، سرمایه‌ای ارزشمند برای حفظ آرامش، اعتماد عمومی و همبستگی اجتماعی به شمار می‌رفت.
میراثی که امروز نیز راهگشاست.
در روزگاری که جهان اسلام با چالش‌های فکری و فرهنگی متعددی روبه‌رو است، بازخوانی میراث علمی عالمان اهل سنت کردستان اهمیت دوچندان یافته است. این میراث نشان می‌دهد که راه مقابله با افراط‌گرایی، نه در گسترش نفرت و خشونت، بلکه در تقویت علم، اخلاق، تربیت، گفت‌وگوی عالمانه و مسئولیت‌پذیری اجتماعی نهفته است.
تجربه تاریخی کردستان گواه آن است که هرگاه نهاد علم و عالم دینی از جایگاه شایسته خود برخوردار بوده، جامعه نیز از انسجام، آرامش و همزیستی بیشتری بهره‌مند شده است. این تجربه ارزشمند می‌تواند امروز نیز الهام‌بخش پژوهشگران، سیاست‌گذاران فرهنگی و نسل جوان باشد.
سخن پایانی
عالمان اهل سنت کردستان تنها حافظان متون دینی نبودند؛ آنان معماران فرهنگ اعتدال، اخلاق، همبستگی و گفت‌وگوی اسلامی نیز به شمار می‌آیند. پاسداشت میراث علمی آنان، پاسداشت هویت فرهنگی و دینی منطقه و سرمایه‌ای برای آینده جهان اسلام است. بازشناسی زندگی، آثار و اندیشه‌های این بزرگان، نه‌تنها ادای دِین به گذشته، بلکه گامی مؤثر در تقویت فرهنگ اعتدال، همزیستی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی در روزگار ما خواهد بود.

*نویسنده: ماموستا عابد نقیبی - پژوهشگر ادیان، مذاهب اسلامی - جامعه‌شناسی دین