کرد پرس_ امام ابواسحاق شاطبی در نظریه «مقاصد شریعت» تأکید میکند که احکام اسلامی برای حفظ ضروریات زندگی انسان، از جمله جان، دین، عقل، نسل و مال، تشریع شدهاند. بر این اساس، هر اقدامی که موجب نابودی بیگناهان، گسترش ظلم و آسیب گسترده به جامعه شود، با روح مقاصد شریعت سازگار نیست.
امام نووی از دانشمندان بزرگ اهل سنت نیز در شرح احادیث نبوی، بر حرمت ظلم، رعایت حقوق انسانها و ضرورت پایبندی به اخلاق اسلامی تأکید کرده است.
پیامبر اکرم(ص) فرمود:
«المُسْلِمُ أَخُو المُسْلِمِ، لا یَظْلِمُهُ ولا یَخْذُلُهُ»
«مسلمان برادر مسلمان است؛ به او ظلم نمیکند و او را تنها نمیگذارد.»
این آموزه نبوی، مسلمانان را به مسئولیتپذیری در برابر سرنوشت یکدیگر دعوت میکند.
فلسطین و لبنان؛ آزمونی برای وجدان انسانی
رنج مردم فلسطین و لبنان در دهههای اخیر، یکی از مهمترین بحرانهای انسانی جهان اسلام و جامعه جهانی بوده است. آسیب دیدن غیرنظامیان، آوارگی خانوادهها و تخریب زیرساختهای حیاتی، ضرورت توجه به اصول اخلاقی و حقوق بشردوستانه را بیش از پیش آشکار کرده است.
از منظر اسلامی، حمایت از مظلوم و تلاش برای کاهش رنج انسانها، یک مسئولیت اخلاقی است. قرآن کریم میفرماید:
﴿وَمَا لَکُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَٰذِهِ الْقَرْیَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ نَصِیرًا﴾
(سوره نساء، آیه ۷۵)
» چرا در راه خدا و برای نجات مردان و زنان و کودکانی که ستمدیدهاند پیکار نمیکنید؟ همان کسانی که میگویند: پروردگارا! ما را از این شهری که مردمش ستمگرند بیرون آور و از سوی خود برای ما سرپرستی قرار ده و از جانب خود برای ما یاوری مقرر فرما.»
این آیه، مسئولیت اخلاقی انسان مؤمن را در برابر رنج ستمدیدگان یادآور میشود.
جمهوری اسلامی ایران طی دهههای گذشته حمایت از مسئله فلسطین را از اصول اعلامشده سیاست خارجی خود دانسته است. در مقابل، کشورهای اسلامی و عربی نیز رویکردهای متفاوتی در برابر تحولات منطقه داشتهاند؛ برخی بر دیپلماسی، برخی بر میانجیگری و برخی بر ملاحظات امنیتی و سیاسی تأکید کردهاند.
آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، تقویت همکاری میان ملتهای اسلامی برای کاهش درد و رنج انسانها و دفاع از عدالت است.
دفاع از امنیت ملتها و مسئولیت اخلاقی
امنیت، استقلال و تمامیت سرزمینی از ارزشهای مهم در اندیشه سیاسی اسلامی است. هیچ ملتی نباید در برابر تهدید علیه امنیت و حاکمیت خود بیتفاوت باشد.
در عین حال، آموزههای اسلامی تأکید میکنند که قدرت باید همراه با اخلاق و عدالت باشد. دفاع مشروع، زمانی ارزشمند است که با رعایت اصول انسانی و حفظ حرمت جان بیگناهان همراه باشد.
عالمان مذاهب اسلامی وظیفه دارند جامعه را به این حقیقت مهم توجه دهند که دفاع از وطن و حفظ امنیت، با رعایت اخلاق، عدالت و مسئولیتپذیری معنا پیدا میکند.
حمله به غیرنظامیان و ضرورت بررسی عادلانه
در هر جنگ و درگیری، یکی از مهمترین اصول انسانی، حمایت از غیرنظامیان است. آسیب رسیدن به کودکان، زنان، سالمندان و افراد غیرنظامی، موضوعی است که وجدان انسانی و اصول حقوق بشردوستانه بر ضرورت جلوگیری از آن تأکید دارند.
عالمان دینی باید همواره بر این اصل پای بفشارند که جان انسانها محترم است و هیچ هدف سیاسی یا نظامی نباید موجب نادیده گرفتن ارزش جان انسان شود.
جنگ روانی، شایعه و ضرورت بصیرت اجتماعی
جنگ در دنیای امروز تنها در میدان نظامی رخ نمیدهد؛ بلکه رسانه، افکار عمومی و فضای مجازی نیز به میدان مهمی تبدیل شدهاند.
قرآن کریم میفرماید:
﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَیٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ﴾
(سوره حجرات، آیه ۶)
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! اگر فردی فاسق خبری برای شما آورد، تحقیق کنید؛ مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس از آنچه انجام دادهاید پشیمان شوید.»
این دستور قرآن، در عصر رسانه اهمیت بیشتری یافته است. انتشار اخبار بدون بررسی، میتواند باعث ایجاد اضطراب، اختلاف و سوءاستفاده دشمنان شود.
** پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی
نظر شما