به گزارش کردپرس، عبدالله اوجالان، بنیان‌گذار زندانی حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)، برای بسیاری از کردها چهره‌ای نمادین و برای بخش بزرگی از جامعه ترکیه شخصیتی منفور و «تروریست» محسوب می‌شود. با این حال، مردی که دهه‌ها رهبری مبارزه مسلحانه علیه دولت ترکیه را بر عهده داشت، اکنون در مرکز مهم‌ترین تلاش برای پایان دادن به این مناقشه در بیش از یک دهه گذشته قرار گرفته است؛ تلاشی که در نهایت به تصمیم خود او برای پایان دادن به فعالیت مسلحانه پ.ک.ک انجامیده است.

اوجالان سال گذشته از روندی برای پایان دادن به دهه‌ها درگیری مسلحانه حمایت کرد و نیروهای پ.ک.ک نیز در نهایت به فراخوان او برای خلع سلاح پاسخ دادند. روز دوشنبه ۱۰ اوت ۲۰۲۶، پارلمان ترکیه نیز با تصویب قانونی که برای برخی اعضای پ.ک.ک امکان برخورداری محدود از عفو و معافیت‌های قانونی را فراهم می‌کند، نخستین گام قانون‌گذاری برای پایان دادن به این مناقشه را برداشت. این مناقشه‌ای بنا بر برآوردها حدود ۵۰ هزار کشته بر جای گذاشته است.

با این حال، قانون جدید سرنوشت خود اوجالان را مسکوت گذاشته است. او اکنون ۷۷ سال دارد و از سال ۱۹۹۹ در زندان جزیره امرالی در نزدیکی استانبول، در حبس ابد و انفرادی به سر می‌برد.

اوجالان در ژوئیه ۲۰۲۵، همزمان با آغاز روند خلع سلاح پ.ک.ک، گفته بود: «من به قدرت سیاست و صلح اجتماعی، نه سلاح، باور دارم و از شما می‌خواهم این اصل را در عمل اجرا کنید.» اندکی بعد، رهبران پ.ک.ک مستقر در کوهستان‌های شمال عراق به‌صورت نمادین بخشی از سلاح‌های خود را منهدم کردند.

از زمان آغاز تحرکات جدید برای حل مسئله کردها در اکتبر ۲۰۲۴، رهبران پ.ک.ک بارها آزادی اوجالان را مطالبه کرده و آن را برای موفقیت روند صلح ضروری دانسته‌اند. دِوریِم پالو، از رهبران ارشد پ.ک.ک، در اکتبر گذشته به خبرگزاری فرانسه گفته بود: «او کسی است که این روند را آغاز کرده است» و آزادی او برای پیشبرد مؤثرتر آن اهمیت اساسی دارد.

از بنیان‌گذاری پ.ک.ک تا آغاز مبارزه مسلحانه

عبدالله اوجالان چهارم آوریل ۱۹۴۹ در جنوب‌شرقی ترکیه و در خانواده‌ای روستایی با پیشینه ترکی-کردی متولد شد. او در دوران تحصیل در رشته علوم سیاسی در دانشگاه آنکارا به فعالیت‌های چپ‌گرایانه روی آورد و در سال ۱۹۷۸ پ.ک.ک را بنیان گذاشت.

پ.ک.ک که تحت تأثیر اندیشه‌های مارکسیستی شکل گرفته بود، در ابتدا خواستار استقلال کردستان بود، اما بعدها مطالبات خود را به اشکال مختلف خودمختاری و حقوق سیاسی برای کردهای ترکیه تغییر داد.

شش سال پس از تأسیس این سازمان، اوجالان هدایت آن به سوی مبارزه مسلحانه را بر عهده گرفت. پ.ک.ک در سال ۱۹۸۴ شورش مسلحانه علیه دولت ترکیه را آغاز کرد و درگیری میان این گروه و نیروهای دولتی برای دهه‌ها ادامه یافت.

آنکارا به‌سرعت پ.ک.ک را یک سازمان تروریستی اعلام کرد و ایالات متحده، اتحادیه اروپا و شماری از کشورهای غربی نیز این گروه را در فهرست سازمان‌های تروریستی خود قرار دادند.

در جریان این درگیری‌ها، پ.ک.ک از تاکتیک‌های مسلحانه و حملاتی استفاده کرد که قربانیان زیادی بر جای گذاشت. همین اقدامات موجب شد اوجالان در بخش بزرگی از جامعه ترکیه به عنوان یکی از اصلی‌ترین دشمنان دولت شناخته شود و مخالفانش او را با عنوان «قاتل کودکان» خطاب کنند.

در مقابل، برای بسیاری از کردها، اوجالان به نماد جنبش کردی تبدیل شد و با عنوان «آپو» ــ معادل کردی واژه «عمو» ــ مورد خطاب قرار گرفت.

فرار، تبعید و دستگیری

اوجالان پس از آغاز مبارزه مسلحانه سال‌ها در حال فرار بود. او ابتدا در سوریه مستقر شد، اما در سال ۱۹۹۸ تحت فشار ترکیه ناچار به ترک این کشور شد.

پس از آن از روسیه به ایتالیا و سپس یونان رفت و در جست‌وجوی پناهگاهی امن سرانجام به کنسولگری یونان در کنیا رسید. در ۱۵ فوریه ۱۹۹۹، مأموران ترکیه او را در عملیاتی که خبرگزاری فرانسه آن را شبیه یک فیلم سینمایی توصیف کرده، دستگیر کردند.

دستگیری اوجالان ضربه‌ای بزرگ به حامیانش وارد کرد و دولت ترکیه تصور می‌کرد با بازداشت رهبر پ.ک.ک توانسته است رهبری این سازمان را از میان بردارد.

اوجالان در دادگاه به اعدام محکوم شد، اما پس از آغاز روند لغو مجازات اعدام در ترکیه در سال ۲۰۰۲، از اجرای حکم مرگ نجات یافت و حکم او به حبس ابد تبدیل شد. از آن زمان تاکنون در زندان امرالی نگهداری می‌شود.

رهبری از پشت میله‌های زندان

بازداشت اوجالان به معنای پایان نقش سیاسی او نبود. او حتی از زندان نیز ارتباط خود را با جنبش تحت رهبری‌اش حفظ کرد و همچنان بر تصمیم‌های راهبردی پ.ک.ک تأثیر گذاشت.

در سال ۱۹۹۹، او فرمان برقراری آتش‌بس صادر کرد؛ آتش‌بسی که تا سال ۲۰۰۴ ادامه یافت.

در سال ۲۰۰۵ نیز اوجالان از هوادارانش خواست ایده تشکیل یک کشور مستقل کردی را کنار بگذارند و به جای آن برای دستیابی به خودمختاری و حقوق سیاسی در کشورهای محل زندگی کردها تلاش کنند.

در سال ۲۰۱۳ که رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه بود، اوجالان بار دیگر در مرکز تلاش برای مذاکره میان دولت ترکیه و پ.ک.ک قرار گرفت. مذاکرات صلح آن دوره در ژوئیه ۲۰۱۵ فروپاشید و به یکی از خونین‌ترین دوره‌های درگیری میان دو طرف در سال‌های اخیر منجر شد.

پس از فروکش کردن آن موج خشونت، برای سال‌ها تلاش جدی دیگری برای گفت‌وگو صورت نگرفت.

بازگشت اوجالان به مرکز روند صلح

تحولات جدید از اکتبر ۲۰۲۴ آغاز شد؛ زمانی که دولت ترکیه و متحدان سیاسی آن سیگنال‌هایی برای باز کردن دوباره مسیر گفت‌وگو با کردها ارسال کردند.

دولت باغچلی، رهبر حزب ملی‌گرای حرکت  و متحد نزدیک رجب طیب اردوغان، در اقدامی مهم دست دوستی به سوی اوجالان دراز کرد و از او خواست در صورت کنار گذاشتن خشونت، برای پایان دادن به مناقشه اقدام کند.

اوجالان نیز در پاسخ اعلام کرد آماده ایفای این نقش است و تأکید کرد که می‌تواند مسئله کردها را «از عرصه درگیری و خشونت به عرصه قانون و سیاست» منتقل کند.

از آن زمان، هیأتی کوچک از حزب دموکراسی و برابری خلق‌ها (DEM) به‌طور منظم با اوجالان دیدار کرده و نقش واسطه میان او و آنکارا را ایفا کرده است.

این روند در نهایت به فراخوان اوجالان برای پایان دادن به مبارزه مسلحانه و انحلال پ.ک.ک انجامید. رهبران پ.ک.ک نیز با پذیرش این فراخوان، روند خلع سلاح و پایان سازمان مسلح خود را آغاز کردند.

به این ترتیب، اوجالان که در سال ۱۹۷۸ پ.ک.ک را به عنوان یک سازمان مسلح و با هدف مبارزه برای حقوق و استقلال کردها بنیان گذاشته بود، نزدیک به پنج دهه بعد از زندان امرالی خواستار پایان همان ساختار مسلحانه شد.

قانون چارچوب و آینده روند صلح

تصویب قانون جدید در پارلمان ترکیه در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، نخستین گام قانونی مهم در مسیر تبدیل این روند سیاسی به یک چارچوب حقوقی محسوب می‌شود. این قانون برای برخی اعضای پ.ک.ک که سلاح‌های خود را کنار می‌گذارند، امکان برخورداری از عفو محدود و برخی ترتیبات قانونی را فراهم می‌کند.

با این حال، مسئله اوجالان همچنان حل نشده باقی مانده است. پ.ک.ک از ابتدای روند جدید تأکید کرده بود که آزادی رهبرش برای موفقیت کامل آن اهمیت اساسی دارد، اما قانون تصویب‌شده در پارلمان درباره سرنوشت اوجالان تصمیم مشخصی نگرفته است.

اوجالان پیش از رأی‌گیری پارلمان، پیامی امیدوارکننده ارسال کرد و تصویب قانون را بخشی از تلاش برای حل یک مسئله تاریخی دانست.

او گفت با این قانون، ترکیه وارد مسیر حل «یک مسئله تاریخی» شده و روند دموکراتیک‌سازی‌ای آغاز می‌شود که اهمیت آن «دست‌کم به اندازه تأسیس جمهوری» در سال ۱۹۲۳ خواهد بود. او تأکید کرد که اکنون باید با همان جدیت برای ایجاد یک «جمهوری دموکراتیک» تلاش کرد.

به این ترتیب، تناقض تاریخی اوجالان بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است: مردی که نزدیک به نیم قرن پیش سازمانی را برای مبارزه مسلحانه با دولت ترکیه بنیان گذاشت، امروز از پشت میله‌های زندان همان سازمان را به پایان مبارزه مسلحانه فراخوانده و تلاش می‌کند مسئله کردها را از میدان جنگ به عرصه سیاست، قانون و دموکراسی منتقل کند. نجاح این تحول، اما، همچنان به چگونگی اجرای قانون جدید، سرنوشت اوجالان، حقوق سیاسی کردها و میزان آمادگی دولت ترکیه برای تبدیل توافق‌های سیاسی به اصلاحات پایدار بستگی دارد.

خبرگزاری فرانسه