در سده های نخستین اسلامی، با آنکه زندگی شهرنشینی در مناطق کردنشین رونق بسیاری داشت و منابع تاریخی از شهرهای کرمانشاه، دینور، حلوان، سیروان، سیمره، شهرزور،اربیل، سنجار یاد کرده اند ؛ اما از میانە سده پنجم قمری در نتیجه هجوم ترکان سلجوقی و در پی آن، ایلغار مغول و حمله تیمور، بسیاری از این شهرها دستخوش زوال شدند که آخرین و برجسته ترین نمونه آن زوال اربیل و تبدیل آن به قصبه ای کم اهمیت در دوره عثمانی بود.

سنندج و سلیمانیه، با قدری اغماض و قائل شدن به استثناهایی از قبیل کرمانشاه، این ویژگی منحصربه فرد را دارند که پس از زوال زندگی شهری در سده­ های میانه، نخستین شهرهای کردی بودند که دوباره شکل گرفتند و رونق یافتند.

شهر سنندج را در اواسط سده هفدهم میلادی سلیمان خان اردلان و سلیمانیه را در اواخرسده هجدهم، ابراهیم پاشا بابان ساخت. هم سنندج و هم سلیمانیه در نتیجه اسکان جمعیت کُرد حوزه های اطراف خود، شکل گرفتند. هر دو شهر به مدت زیادی مرکز یک امارت کُردی بودند و به تبع آن روح فرهنگ کُردی بر آنها حاکم بود؛ هردو هم واسطه انتقال این جوهره فرهنگی به دوران مدرن شدند.

در سنندج ، زبان نخبگان سیاسی اردلان و زبان ادبی نخبگان فرهنگی شهر کُردی اورامی بود؛ سلیمانیه اما نقطه عطف سرنوشت سازی را در تاریخ زبان و ادبیات کردی رقم زد؛ تا پیش از بنای شهر سلیمانیه، کُردی اورامی که گاه به آن گورانی هم گفته می شود، زبان ادبی(شعری) کردستان میانی و جنوبی بود؛ اما با شکل گیری شهر سلیمانیه، نخبگان سیاسی و ادبی شهرنشینی پدید آمدند که به لهجه کرمانجی جنوبی(سورانی کنونی) سخن می گفتند.

از این رو در این شهر برای نخستین بار شاعرانی مانند نالی، محوی و کوردی ظهور کردند که به این گویش شعر می‌سرودند. به این ترتیب، سنت ادبی نیرومندی به لهجه کرمانجی جنوبی در سلیمانیه شکل گرفت که از آنجا به مکریان، سوران و اربیل هم گسترش یافت.

در اواخر دوره عثمانی هم تاسیس مدرسه رشدیه در سلیمانیه موجب تربیت قشر روشنفکری از اهالی سلیمانیه شد. کسانی مانند رفیق حلمی، محمد امین زکی بیگ و مصطفی پاشا یاملکی از اهالی سلیمانیه و فارغ التحصیلان رشدیه بودند که در استانبول با اندیشه ملی گرای جدید آشنا شدند و بعد از فروپاشی دولت عثمانی، اقدام به انتشار کتب و نشریه به زبان کردی کردند. این امر نیز به نوبه خود موجب شکل گیری سنتی نوشتاری به زبان کردی شد که بیش از هرجا، تحت تاثیر لهجه سلیمانیه واقع بود و اکنون در نواحی وسیعی از سرزمین های کردنشین، به عنوان زبان نوشتار تثبیت شده است.

سنندج اما همانند سلیمانیه، به دلایلی مجال پیشگامی در تطور زبان و ادب کردی را نداشته است؛ ولی جوهره جامعه شهرنشین کردی که در دوره اردلانها در سنندج پدید آمد، در موسیقی و هنر کردی خود را نمایان کرده، که نمود آن را می توان در هنرمندان و مشاهیر هنری پرشمار این شهر یافت.

این مقدمه، چکیده ای از دو مدخل سنندج و سلیمانیه است که به ترتیب در مجلد 24 و 25 دانشنامه جهان اسلام به چاپ رسیده اند.

مدرس سعیدی، دکترای تاریخ، عضو هیٲت علمی و استادیار بنیاد دایره المعارف اسلامی است، که علاوه بر دو مقاله سنندج و سلیمانیه، شمار زیادی از مقالات مربوط به شهرهای کردنشین را برای دانشنامه جهان اسلام این بنیاد، تالیف کرده است.

منبع؛ کردستان نامه