به گزارش کردپرس، با صدور «فرمان شماره ۱۳» و افزایش بحثها درباره پذیرش تنوع زبانی و فرهنگی در سوریه، زبان کردی دوباره به یکی از محورهای اصلی مباحث فرهنگی و سیاسی این کشور تبدیل شده است. بسیاری از کردها امیدوارند این تحول، آغاز مرحلهای تازه برای بهرسمیتشناسی رسمی هویت و زبان کردی در نهادهای آموزشی و دولتی سوریه باشد. این زبان دههها با حاشیهرانی و محرومیت روبهرو بود.
در دوران حکومت پیشین سوریه، زبان کردی هرگز جایگاهی رسمی در ساختار دولتی نداشت و استفاده از آن عمدتاً به حوزههای شفاهی، اجتماعی و برخی فعالیتهای محدود فرهنگی محدود میشد. نبود نهادهای دانشگاهی تخصصی و فقدان شناسایی حقوقی روشن، مانع از توسعه علمی و نهادی این زبان شده بود.
تحولات سیاسی پس از سقوط حکومت سابق سوریه، بار دیگر پرسشهایی قدیمی درباره هویت ملی، تنوع فرهنگی و جایگاه زبان کردی در ساختار دولت جدید را مطرح کرده است.
عبدالحکیم احمد محمد، نویسنده و زبانشناس کُرد و رئیس اتحادیه نویسندگان کردستان سوریه، در گفتوگو با «عنب بلدی» زبان کردی را «یکی از زبانهای کهن و ریشهدار خاورمیانه» توصیف کرد و گفت این زبان طی دهههای گذشته با سیاستهای حذف و همانندسازی مواجه بوده است؛ روندی که بر توسعه علمی و نهادی آن تأثیر منفی گذاشته است.
او افزود زبان کردی سالها تنها بهعنوان زبانی شفاهی در میان کردها استفاده میشد، در حالی که شمار گویشوران آن در جهان از ۴۰ میلیون نفر فراتر میرود. به گفته او، کردی یکی از زبانهایی است که بیشترین فشار برای حذف و استحاله را تجربه کرده، اما پیوند عمیق جامعه کرد با زبان مادریاش باعث حفظ آن شده است.
به گفته این زبانشناس، ریشههای زبان کردی به زبان پهلوی باستان بازمیگردد و در دهههای اخیر، بهویژه با گسترش نوشتار، نشر و تولید آثار ادبی و فرهنگی به زبان کردی، روند رشد آن شتاب گرفته است. او تأکید کرد طی ۲۶ سال گذشته، فضای بیشتری برای استفاده از زبان کردی فراهم شده؛ زبانی که به گفته او «حتی استفاده از آن در خیابانها ممنوع بود.»
چالشهای زبانی و آکادمیک
با وجود این پیشرفتها، کارشناسان معتقدند زبان کردی همچنان با چالشهای عمدهای روبهرو است. عبدالحکیم احمد محمد، نبود یک مرجع واحد و نهادهای تخصصی برای توسعه علمی زبان کردی را از مهمترین موانع موجود دانست.
او گفت نبود یک نهاد رسمی کردی که زبان کردی را بهطور رسمی بپذیرد، موجب ضعف توسعه نهادی این زبان شده است. پراکندگی کردها در چند کشور نیز به شکلگیری گویشها، شیوههای نگارش و نظامهای آموزشی متفاوت انجامیده است.
به گفته او، هنوز قواعد دستور زبان کردی بهصورت یکپارچه و مورد توافق همه زبانشناسان تدوین نشده و هر پژوهشگر بر اساس دانش و تجربه خود اقدام به تدوین دستور زبان و واژگان کرده است؛ مسئلهای که به اختلاف در کتابهای آموزشی، دستور زبان و اصطلاحات علمی منجر شده است.
او همچنین تأکید کرد بخش بزرگی از کردها توانایی نوشتن به زبان مادری خود را ندارند، زیرا در کشورهایی رشد کردهاند که زبانهای رسمی آنها عربی، ترکی یا دیگر زبانها بوده است؛ موضوعی که از نگاه او یکی از بزرگترین چالشهای زبان کردی به شمار میرود.
محمد حسن، مدرس زبان کردی، نیز نبود «مرجع آکادمیک واحد» را مهمترین مشکل کنونی این زبان دانست. او گفت تنوع گویشها ذاتاً مشکلزا نیست، بلکه مسئله اصلی فقدان نهادهایی است که بتوانند این تنوع را در قالب یک چارچوب زبانی مشترک ساماندهی کنند.
به گفته او، تفاوت در شیوههای نگارش کردی ــ از الفبای عربی تا لاتین ــ باعث تفاوت در برنامههای آموزشی، ابزارهای پژوهشی و روند مستندسازی شده است.
ضرورت تشکیل فرهنگستان زبان کردی
عبدالحکیم احمد محمد معتقد است توسعه علمی زبان کردی نیازمند ایجاد «فرهنگستانی واحد» با حضور زبانشناسان و متخصصانی از مناطق و گویشهای مختلف کردی است.
او تأکید کرد موفقیت هر پروژه زبانی به وجود نهادی رسمی یا دولتی وابسته است که بتواند از متخصصان در حوزههای علمی، مالی و اجرایی حمایت کند؛ نهادی که مسئول تدوین قواعد مشترک، یکسانسازی اصطلاحات علمی و ادبی و طراحی برنامههای آموزشی فراگیر باشد.
او در عین حال، تنوع گویشها را نه نشانه ضعف، بلکه بخشی از غنای زبان کردی دانست، اما هشدار داد تعدد شیوههای نگارش و تفاوت در برنامههای درسی، روند استانداردسازی زبان را دشوار کرده است.
جوان یوسف، روشنفکر کرد سوری نیز گفت زبان کردی همچنان به یک «پروژه واقعی آکادمیک» نیاز دارد؛ پروژهای که تولید ادبی را به پژوهش علمی و آموزش دانشگاهی پیوند دهد. به گفته او، بیشتر تلاشهای کنونی پراکنده و فردی باقی ماندهاند.
تأثیر نبود نهادهای تخصصی
کارشناسانی که با نشریه «عنب بلدی» گفتوگو کردهاند، معتقدند نبود نهادهای دانشگاهی و تخصصی طی دهههای گذشته؛ چه در حوزه پژوهش علمی و چه در زمینه تربیت نیروهای متخصص تأثیر مستقیمی بر روند توسعه زبان کردی گذاشته است.
عبدالحکیم احمد محمد گفت زبان کردی با وجود قدمت تاریخی، از نظر آکادمیک هنوز «نسبتاً نوپا» است. او نبود دانشگاهها و مراکز تخصصی را عامل اصلی ضعف در توسعه دستور زبان، متون آموزشی و مطالعات علمی کردی دانست.
او افزود ادبیات کردی همچنان به رشد خود ادامه داده، اما حوزه پژوهشهای علمی و زبانشناسی همچنان ضعیف باقی مانده است.
به گفته او، تدوین معادلهای کردی برای اصطلاحات علمی و ادبی، نگارش منابع درسی به زبان کردی و تکیه بر روشهای علمی و دقیق، از الزامات تبدیل زبان کردی به زبان علم و پژوهش است. محمد حسن نیز گفت در سالهای اخیر فرهنگنامهها و آثار ادبی و زبانی متعددی به کردی منتشر شده، اما این تلاشها به دلیل نبود نهادهای ساماندهنده و مرجع، همچنان ناکافی است.
زبان کردی و آموزش رسمی
کارشناسان تأکید دارند ورود زبان کردی به نهادهای رسمی آموزشی و پژوهشی، یکی از مهمترین گامها برای حفظ و توسعه آن است.
عبدالحکیم احمد محمد گفت تدریس زبان کردی در مدارس و دانشگاهها این امکان را فراهم میکند که کودکان «بدون ترس» خواندن و نوشتن به زبان مادری خود را بیاموزند. به گفته او، حضور زبان کردی در برنامههای آموزشی رسمی، زمینه توسعه علمی و آکادمیک آن را فراهم خواهد کرد و آن را از سطح تلاشهای فردی فراتر میبرد.
او همچنین تأکید کرد بهرسمیتشناختن رسمی، تداوم و پویایی زبان کردی را تضمین میکند و مانع محدود ماندن آن به حوزههای اجتماعی و فرهنگی میشود.
جوان یوسف نیز معتقد است هر پروژهای برای حفاظت از زبان کردی، نیازمند تضمینهای روشن حقوقی و قانونی است تا آموزش و توسعه این زبان در مدارس، دانشگاهها و نهادهای رسمی استمرار پیدا کند.
فرمان ۱۳؛ میان امید و احتیاط
همزمان با افزایش بحثها درباره آینده تنوع فرهنگی در سوریه، «فرمان شماره ۱۳» برای بسیاری از کردها به نقطهای امیدبخش تبدیل شده است، هرچند ارزیابیها درباره میزان اثرگذاری واقعی آن متفاوت است.
عبدالحکیم احمد محمد این فرمان را «آغازی مثبت» برای ساختن سوریهای دموکراتیک دانست که همه زبانها، قومیتها و ادیان را بپذیرد. او گفت این فرمان میتواند پایهای برای گنجاندن زبان کردی در قانون اساسی آینده سوریه باشد.
با این حال، او هشدار داد اگر این فرمان صرفاً در حد نوشته باقی بماند، کافی نخواهد بود؛ زیرا مصوبات اجرایی ممکن است تغییر یا لغو شوند، اما حقوقی که در قانون اساسی تثبیت شوند، دوام بیشتری خواهند داشت.
او افزود مرحله آینده نیازمند قوانینی روشن برای حمایت برابر از همه زبانهای سوریه است؛ قوانینی که باید در سیاستهای آموزشی، فرهنگی و زبانی دولت جدید نیز بازتاب یابند.
محمد حسن نیز آینده زبان کردی در سوریه را وابسته به میزان پایبندی دولت جدید به مفهوم تنوع فرهنگی و زبانی در چارچوب شهروندی دانست که باید جایگزین سیاستهای پیشین حذف و انکار شود.
جوان یوسف نیز تأکید کرد مسئله زبان کردی نباید صرفاً بهعنوان موضوعی سیاسی دیده شود، بلکه بخشی از روند بازسازی هویت سوریه بر پایه تنوع فرهنگی و زبانی است.
در شرایطی که سوریه وارد مرحلهای تازه از تحولات سیاسی شده، بسیاری از کردها امیدوارند زبان کردی پس از دههها حاشیهنشینی، جایگاه گستردهتری در نهادهای رسمی، آموزشی و فرهنگی کشور پیدا کند؛ هرچند آینده این روند همچنان به ساختار دولت جدید سوریه و نحوه مواجهه آن با مسئله تنوع فرهنگی و حقوق زبانی وابسته است.
نظر شما